Wednesday, 26 August 2015

सचोटी हृदयातून येते

तीन वर्षांपूर्वीची गोष्ट. जून महिन्यातील एक प्रसन्न सकाळ होती. मी नेहमीसारखी कन्नड वर्तमानपत्र वाचत बसले होते. त्याच दिवशी एस्. एस्. सी.चा निकाल जाहीर झाला होता. आतल्या पानांवर उत्तीर्ण झालेल्यांची यादी छापली होती,तर वरच्या पानावर गुणवत्ता यादीत आलेल्या विद्यार्थ्यांचे फोटो झळकत होते. जवळ जवळ आख्खं पानच त्यांनी व्यापलं होतं. गुणवत्ता यादीत आलेल्या  विद्यार्थ्यांबद्दल मला नेहमीच अपार कौतुक वाटत आलेलं आहे. गुणवत्ता यादीत नाव येणं हे केवळ माणसाच्या बुद्धिमत्तेचंच निदर्शक आहे असं नाही, तर विद्यार्थ्यांनं हे यश मिळवण्यामागे त्याची किती अपार मेहनत आहे, किती दृढनिश्चय आणि प्रयत्नशीलता आहे, हेही दिसून येतं. मी स्वत: एका प्राध्यापकांच्या घरात वाढलेली आहे. माझी ही पार्श्वभूमी  आणि माझा स्वत:चा अध्यापन क्षेत्रातला अनुभव, या दोहोंमुळे माझी ही मनोभूमिका झालेली आहे. त्या दिवशी वर्तमानपत्रात आलेल्या त्या सगळ्या फोटोंमधून एका मुलाच्या फोटोनं माझं लक्ष वेधून घेतलं. माझी नजर त्यावरून हटेना. तो तसा अशक्त, नाजूक दिसत होता. पण त्याच्या डोळ्यांत जी काही चमक होती, ती मंत्रमुग्ध करणारी होती. त्या मुलाविषयी आणखी जाणून घ्यायची इच्छा मला झाली. त्याचं नाव होतं हनुमंतप्पा. त्याचा गुणवत्ता यादीत आठवा क्रमांक आला होता. त्याच्याविषयी एवढंच काय ते मला कळलं. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे दुसऱ्याच दिवशी परत एकदा त्याचा फोटो झळकला. या खेपेला त्याची मुलाखतही छापलेली होती. मी उत्सुकतेने ती वाचली. तो एका हमालाचा मुलगा होता. तो एका खेड्यात राहात होता. त्याच्या वडिलांची मिळकत दिवसाला फक्त चाळीस रुपये होती, त्यामुळेच त्याला पुढे शिकणं शक्य नव्हतं, असं त्यानं मुलाखतीत म्हटलं होतं. हनुमंतप्पा पाच मुलांमधला सर्वात मोठा. घरात मिळवते फक्त वडील. ते लोक आदिवासी जमातीचे होते. या इतक्या हुशार मुलाविषयी हे ऐवूâन मला वाईट वाटलं. आपल्यातील बरेच जण आपापल्या मुलांना खाजगी शिकवण्यांना, नाही तर क्लासला पाठवतो. त्यांना संदर्भ ग्रंथ, गाईडस् वगैरे आणून देतो. त्यांना चांगल्यात चांगल्या सुविधा पुरवण्यासाठी झटतो. खर्चाचा जरासुद्धा विचार करत नाही. पण रामपुरा गावात राहणाऱ्या  हनुमंतप्पाची गोष्टच वेगळी होती. माणसाला लागणाऱ्या  काही जीवनावश्यक गोष्टी देखील त्याच्या वाट्याला आल्या नव्हत्या आणि तरीही त्यानं एवढं उज्ज्वल यश मिळवलं होतं. हातात वर्तमानपत्र तसंच धरून मी त्याचाच विचार करत बसले होते, तेवढ्यात माझी नजर शेजारच्या अंगणातील आंब्याच्या झाडावर पडली. ते झाड ताजंतवानं दिसत होतं. नुकती उमललेली पालवी... त्यावर चमकणारे दवाचे थेंब... झाडावर लटकणाऱ्या  कैऱ्या . लवकरच त्या पिकणार होत्या. झाडापलीकडे थोड्याशा अंतरावर एका वुंâडीत एक लहानसं रोपटं होतं. माझ्या मनात आलं, गेले कितीतरी दिवस हे एवढंच आहे...जरासुद्धा वाढलेलं नाही.ती सकाळची शांत वेळ होती. हवा गार आणि स्वच्छ होती. माझे विचार जणू मोकाट सुटले होते. एवढ्यात घरात प्रेशर कुकरची शिट्टी मोठ्यांदा वाजली आणि त्या शांततेचा भंग झाला. मी भानावर आले. अर्धा तास लोटला होता.वर्तमानपत्रातील त्या मुलाखतीत हनुमंतप्पाचा पत्ता दिलेला होता. आता मात्र जास्त वेळ न दवडता मी लगोलग एक पोस्टकार्ड घेऊन त्याला एक पत्र लिहून टाकलं. मी दोनच ओळी लिहिल्या होत्या. ‘माझी तुला भेटायची इच्छा आहे. तू बंगलोरला येऊ शकशील का ?’ एवढ्यात माझे वडील सकाळचा फेरफटका मारून घरी परतले. ते अत्यंत व्यवहारी विचारसरणीचे आहेत. त्यांनी माझं ते पत्र वाचलं आणि ते म्हणाले, ‘इतक्या लांब यायचं तर भाडेखर्चाचे पैसे तरी कुठून आणणार तो ? तो इथे यावा असं तुला वाटतंय ना, मग तू भाड्याचे पैसे त्याला पाठवून दे. शिवाय जरा बरे कपडे विकत घेण्यासाठी आणखीही थोडी रक्कम पाठव.’ मग मी पत्रात अशी पुष्टी जोडली : ‘मी तुला, भाडेखर्च तसेच कपडे विकतघ्यायला पैसे पाठवीन.’ त्यानंतर चारच दिवसांनी त्याचं पत्र आलं. दोनच ओळींचं. पहिल्या ओळीत त्यानं माझ्या पत्राबद्दल आभार मानले होते व दुसऱ्या  ओळीत बंगलोरला येऊन मला भेटण्याची इच्छा व्यक्त केली होती. मी तातडीनं त्याला पैसे पाठवले व माझ्या ऑफिसचा तपशीलवार पत्ताही कळवला. अखेर तो आमच्या ऑफिसात येऊन ठेपला. तो एखाद्या बावरलेल्या,वाट चुकलेल्या वासरासारखा दिसत होता. कदाचित ही त्याची बंगलोरला येण्याची पहिलीच खेप असावी. तो अत्यंत नम्र होता. त्याने स्वच्छ शर्ट-पँट घातली होती.केसांचा नीट विंचरून व्यवस्थित भांग पाडलेला होता. डोळ्यांत ती चमक आताही होतीच.मी लगेच मुद्याचंच बोलले. ‘तू मिळवलेल्या शैक्षणिक यशामुळे आम्हांलाफार आनंद झाला आहे. तुला पुढे काही शिकायची इच्छा आहे का ? तुझ्या शिक्षणाचा खर्च आम्ही करायला तयार आहोत. तू तुला पाहिजे तो अभ्यासक्रमनिवड. अगदी कुठलाही.’तो गप्पच राहिला. माझे एक वरिष्ठ सहकारी शेजारी उभे होते. ते हसून मला म्हणाले : ‘बिटस् आणि बाईटच्या (संगणकाच्या) वेगानं नको जाऊ अशी. तू जे काही सुचवते आहेस, ते त्याच्या नीट पचनी पडू दे आणि त्यावर विचार करून आज संध्याकाळपर्यंत त्यानं आपल्याला सांगितलं तरी चालेल.’अखेर हनुमंतप्पा जेव्हा घरी जायला निघाला तेव्हा त्यानं हळू आवाजात पण ठामपणे सांगितलं : ‘मॅडम, बेल्लारीच्या टीचर्स ट्रेिंनग कॉलेजात जाऊन पुढील अभ्यासक्रम करायचा माझा विचार आहे. आमच्या गावाच्या सर्वांत जवळचं कॉलेज तेच आहे.’ मी ते लगेच मान्य केलं पण त्याच्या मनात खरोखर याहून वेगळा दुसरा कुठला अभ्यासक्रम आहे का ते पाहण्यासाठी त्याच्याशी आणखी थोडा वेळ बोलले. त्याने अगदी दुसरा कोणताही अभ्यासक्रम निवडला तरी त्याची फी भरायला आम्ही तयार आहोत, ही गोष्ट त्याला पुरेशी स्पष्ट करून सांगितली. पण त्याचा निर्धार पक्का होता. आपल्याला पुढे काय करायचं आहे, हे त्याचं ठरलेलं होतं.‘मग मी तुला दर महिन्याला किती पैस पाठवूत्या कॉलेजला वसतिगृहाची सुविधा आहे का ?’ मी विचारलं.त्यावर सर्व काही माहिती काढून तपशीलवार कळवतो, असं त्यानं सांगितलं. दोन दिवसांनंतर परत एकदा आपल्या वळणदार हस्ताक्षरात त्यानं कळवलं,त्याला महिन्याला साधारणपणे तीनशे रुपये लागणार होते. तेथे एक खोली भाड्याने घेऊन आपल्या आणखी एका मित्राच्या सोबतीनं राहण्याचा त्याचा बेत होता. एकूण खर्च कमी यावा म्हणून ते दोघे घरीच स्वयंपाक करणार होते. मी लगेच सहा महिन्यांच्या हिशेबाने अठराशे रुपये त्याला पाठवून दिले.माझा ड्राफ्ट पोचताच त्याने ताबडतोब पत्राने त्याची पोच दिली आणि आभारहीमानले. असेच दिवस गेले. एक दिवस अचानक आठवण झाली, हनुमंतप्पाला पुढच्या सहा महिन्यांचे पैसे पाठवायचे होते. मी पुन्हा एकदा त्याला अठराशेरुपयांचा ड्राफ्ट पाठवून दिला. त्याचीही पोच देणारे पत्र उलट टपाली आले. आश्चर्याची गोष्ट अशी की पत्रासोबत त्याने पाकिटातून काही पैसेही पाठवले होते. ‘मॅडम,’ त्याने लिहिले होते,‘तुम्ही पुढच्या सहा महिन्यांचे पैसे मला पाठवून दिले, हा तुमचा चांगुलपणा. पण गेले दोन महिने मी बेल्लारीत नव्हतो. आधी महिनाभर आमच्या कॉलेजला सुट्टी होती आणि नंतरचा महिनाभर संप होता. तेव्हा हे दोनही महिने मी घरीच होतो. या काळात माझा खर्च तीनशे रुपयांहून कितीतरी कमी झाला. त्यामुळे मी माझ्या खर्चातून वाचलेले तीनशे रुपये तुम्हाला परत पाठवत आहे. त्याचा कृपया स्वीकार करावा.’मी थक्क झाले. इतकी गरिबी आणि तरीही एवढा प्रामाणिकपणा ! मी हनुमंतप्पाला खर्चासाठी जे पैसे पाठवत होते त्याचा हिशोब त्याने मला द्यावा, अशी अपेक्षा माझी मुळीच नव्हती, आणि हे त्यालाही माहीत होतं आणि तरीही त्याने उरलेली रक्कम परत पाठवून दिली. विश्वास बसणार नाही. पण हे खरं आहे.एक गोष्ट मात्र मी अनुभवातून शिकले आहे. सचोटी, प्रामाणिकपणा हीकाही कुण्या एका विशिष्ट वर्गाची मत्तेâदारी नव्हे, त्याचा शिक्षणाशी किंवा  श्रीमंतीशीही संबंध नाही. ती कोणत्याही विद्यापीठात शिकवली जात नाही. अनेक माणसांच्या ठायी ती हृदयातूनच फुलून आलेली असते.
या साध्यासुध्या खेडवळ मुलाच्या प्रामाणिकपणावर कशी आणि काय प्रतिक्रिया द्यावी तेच मला समजेना. ईश्वराने या हनुमंतप्पावर आणि त्याच्या कुटुंबीयांवर आपलं कृपाछत्र नेहमी ठेवावं अशी मी मनोमन प्रार्थना केली.

No comments:

Post a Comment