Monday, 31 August 2015

मृत्युंजय-शिवाजी सावंत

कर्ण 

भल्या पहाटे पक्ष्यांच्या किलबिलाटानं मी जागा झालो. गवाक्ष उघडून बाहेर पाहिलं. आकाशाच्या कडा नुकत्याच उजळत होत्या. गंगेच्या चंदेरी वळणानं धुक्याचं अंशुक पांघरलं होतं. सगळं हस्तिनापूर हळूहळू जागं होत होतं. दुसरं एक कोरडं उत्तरीय घेतलं आणि दालनाबाहेर पडलो. गंगेच्या पाण्यात कोणी नसताना शांतपणे मनसोक्त स्नान करून यावं, असं योजून मी तिच्या घाटाकडे चालू लागलो. आजूबाजूचं सगळं जग धुक्याची दुलई अजूनही सोडायला तयार नव्हतं. सगळे मार्ग नि प्रासाद अंधूक नि अस्पष्ट धुक्यात फारच मजेदार दिसत होते. गंगेच्या किनाऱ्यावर मंदिरात एक घंटा वाजत होती. तेवढीच त्या नीरव शांततेत स्पष्टपणे ऐवूâ येत होती. त्या आवाजाच्या रोखानं चाललो. मला आईनं केलेली सूचना आठवली, ‘‘गंगेच्या पाण्यात जाऊ नकोस.’’ मी स्वत:शीच हसलो. किती भित्री आहे आई! ती काय मला लहान मूल समजते? मला कसली त्या पाण्याची भीती?विचारांच्या तंद्रीतच घाटावर आलो. बरोबर आणलेलं उत्तरीय एका पायदंडीवर ठेवलं. 

अंगावरच्या अधरीयाचा काचा मारला नि समोर पाहिलं. दहा-बारा हातांवरचं पात्र तेवढं स्पष्ट दिसत होतं. बाकीचं सर्व पात्र पांढरट भुरक्या धुक्यात झाकलं होतं. त्या पात्राला आदरानं नमस्कार केला नि पाण्यात सूरकांडी मारली. पाण्याचा स्पर्श उबदार होता. जवळ-जवळ घटकाभर मी त्या पाण्यात मनसोक्त डुंबत होतो. घटकाभरानं धुवंâ निवळलं. मी पाण्यातून घाटाच्या दिशेनं पाणी कापत आलो. अंगावरचं उत्तरीय बदललं. ओलं वध्Eा पाण्यात बुचकळून ते पिळून पायदंडीवर ठेवलं. समोर पाहिलं. सूर्यदेव दूरवर आकाशात हळूहळू वर येत होते. त्यांची कोवळी किरणं गंगेच्या पाण्याला गुदगुल्या करून जागं करीत होती. ओंजळभर पाणी घेऊन त्याचं अघ्र्य भक्तिभावानं मी सूर्यदेवांना दिलं. किती रमणीय रूप दिसत होतं त्यांचं! मला दिसणारी त्यांच्या रोजच्या तेजाची वलयं. एका दिवसाची दर्शनशोभा दुसऱ्या दिवशी तशीच नसे. तिच्यात दुसऱ्या दिवशी आगळीच खुमारी चढे. ती पाहिली की, मला नेहमीच हुरूप येई. हजारो योजनं दूर असलेल्या त्या तेजात नि आपल्यात काहीच अंतर नाही असं वाटे! शरीर हलकं  झाल्यासारखं वाटे नि माझे हात आपोआपच जोडले जात! डोळे आपोआपच मिटले जात! मी त्या तेजाचं मनोमन चिंतन करू लागे. लाखो योजनं मला केवळ, प्रकाशच प्रकाश दिसू लागे. अत्यंत तेजस्वी असा प्रकाश! तेजस्वी तरीही शीतल आणि हवाहवासा वाटणारा प्रकाश! उगाचच वाटू लागे की, त्या तेजाशी आपलं कसलंतरी नातं आहे! जगातील सगळा अंधकार उजळणारा तो अखंड महादीप आपल्याशी कसल्यातरी धाग्यांनी जोडला गेला आहे! मी स्वत:ला विसरे आणि त्या धाग्याच्या आधारानं दूरदूर उंच-उंच जाऊ लागे. आजचं त्या तेजाचं रूप तर अतिशयच मनोहारी होतं. 

मी शांतपणे हात जोडले नि डोळे मिटले. मी म्हणजे प्रकाशाच्या असीम समुद्रातील केवळ एक लाट झालो! त्या लाटेला कोणतंही स्वत:चं असं अस्तित्व नव्हतं आणि ते असावं असंही तिला वाटत नव्हतं. त्या अमाप सागरातील ती केवळ अनेकांपैकी एक लाट होती. कुणाचातरी स्पर्श माझ्या खांद्याला झाला असावा. प्रथम, प्रथम त्याची स्पष्टपणे जाणीवच झाली नाही, पण कोणीतरी माझा खांदा गदागदा हलवीत होतं. मी हळुवारपणे डोळे उघडले नि वळून पाहिलं. एक अत्यंत शांत चेहऱ्याचा वृद्ध माझ्याकडे पाहत होता! त्याच्या दाढीचे, डोक्याचे नि भुवईचे सर्व केस ढगासारखे पांढरेशुभ्र होते. भव्य कपाळावर भस्माचे लांब पट्टे होते. त्याचा माझ्या खांद्यावरचा हात तसाच होता. तो हात मात्र अतिशय वजनदार नि भारदस्त वाटला मला!

कोण असावा हा वृद्ध? लागलीच मी प्रश्नांचे बाण मनाच्या धनुष्यावर चढवू लागलो! छे, कुठंच पाहिलं नाही कधी यांना.

अतिशय प्रेमळ आवाजात त्यानं मला विचारलं, ‘‘बाळ, तू कोण?’’

मी सूतपुत्र कर्ण!’

’‘सूतपुत्र? कोणत्या सूताचा पुत्र तू?’’

चंपानगरीच्या अधिरथाचा.’’

अधिरथाचा?’’

होय, पण आपण?’’ मी अत्यंत उत्सुकतेनं विचारलं.

मी भीष्म!’’ त्यांच्या दाढीचे केस वायुलहरीवर हिंदोळत होते.

भीष्म! पितामह भीष्म! कौरव-पांडवांचे वंदनीय भीष्म! गंगापुत्र भीष्म! कुरुकुलाच्या मंदिराचे कळस भीष्म! योद्ध्यांच्या राज्यातील ध्वज भीष्म! माझं मन क्षणकाल गोंधळून गेलं. कुरुकुलातील साक्षात पराक्रम माझ्यासमोर गंगाकाठी उभा होता. एका विशाल वटवृक्षासमोर एक लहानसं गवताचं पातं असा मी उभा होतो. काय करावं तेच मला समजेना. लागलीच कसंतरी स्वत:ला सावरून मी वाकून त्यांना वंदन केलं. त्यांनी मला झटकन वर उठविलं.  

अत्यंत मृदू स्वरात ते म्हणाले, ‘‘तुला तुझ्या पूजेतून जागं केलं म्हणून तू नाराज तर झाला नाहीस?’’

नाही.’’ मी म्हणालो.

खरंच बाळ, पण तुला जागं करण्याचा मोह मी आवरू शकलो नाही!’’

मी आश्चर्यानं त्यांच्याकडे पाहू लागलो. थोड्या वेळानं ते म्हणाले, ‘‘आज तीन तपं झाली. न चुकता रोज मी या वेळी गंगेच्या घाटावर येतो, पण या हस्तिनापुरातला एकही माणूस कधीच माझ्या अगोदर इथं आलेला मी पाहिला नाही. आज पाहत असलेला तू तो पहिला माणूस आहेस!’’

मी?’’ मला पुढं काय बोलावं ते सुचेना.

होय! आणि म्हणूनच मी बराच वेळ वाट पाहून शेवटी तुला जागं केलं.’’ माझ्या कानातील वुंâडलांकडे पाहत ते म्हणाले, ‘‘ही कुंडलं तुला फारच शोभून दिसतात.’’

हो, जन्मजातच आहेत ती.’’ मी म्हणालो.

त्यांना नेहमीच जपत जा!’’ धीमी पावलं टाकीत ते घाटाच्या पायदंड्या हळूहळू उतरू लागले. भव्य पर्वतासारखा दिसणारा त्यांचा तो उंच देह अस्पष्ट होऊ लागला. गळाभर पाण्यात जाऊन ते उभे राहिले. त्यांच्या डोक्यावरचे केस पाण्याच्या लाटांबरोबर हिंदकळू लागले. त्यांचं शुभ्र केसांनी झाकलेलं मस्तक गंगेच्या पाण्यावर शुभ्र कमलासारखं शोभून दिसू लागलं! मी उभा होतो तेथूनच त्यांना वंदन केलं. उत्तरीयाचा ओला पिळा खांद्यावर टावूâन राजवाड्याकडे परतलो. माझ्या हस्तिनापुरातील पहिल्याच पहाटेची सुरुवात पितामह भीष्मांच्या दर्शनानं झाली होती. मला त्या विचित्र योगायोगाचं नवल वाटलं. ज्या पितामह भीष्मांना पाहावं म्हणून काल दिवसभर योजित होतो, ते स्वत:च आज मला भेटले होते. तेही एकटे नि या गंगेच्या घाटावर आणि अशा या रम्य प्रभातकाली! किती गोड आहे त्यांचा आवाज! चेहरा कसा मंदिराच्या गाभाऱ्यासारखा शांत नि पवित्र आहे! माझ्यासारख्या एखाद्या सामान्य सूतपुत्राची एखादी गोष्ट त्यांना आवडते. कौरवांचे ज्येष्ठ महाराज माझ्यासारख्या सूतपुत्राच्या खांद्यावर हात ठेवून त्याची आस्थेनं विचारपूस करतात! खरोखरच वीरपुरुषाच्या ठिकाणी निगर्विता असली की, तो किती थोर वाटू लागतो!

ज्या कुरुकुलात पितामहांसारखे वीर नि निगर्वी पुरुषश्रेष्ठ निर्माण झाले ते कुल धन्यच होय. मीही किती भाग्यवान आहे की, अशा राजवाड्यात राहण्याचं भाग्य मला मिळालं! आता वारंवार या पुरुषश्रेष्ठाचं आपणाला दर्शन घडेल. ते दोन शांत नि बोलके डोळे आपल्यावरही कृपादृष्टी ठेवतील. माझ्या जीवनातील ज्या तीन व्यक्तींवर माझं प्रेम होतं, त्यात आणखी एका व्यक्तीची भर पडली. पितामह भीष्म!

Wednesday, 26 August 2015

सचोटी हृदयातून येते

तीन वर्षांपूर्वीची गोष्ट. जून महिन्यातील एक प्रसन्न सकाळ होती. मी नेहमीसारखी कन्नड वर्तमानपत्र वाचत बसले होते. त्याच दिवशी एस्. एस्. सी.चा निकाल जाहीर झाला होता. आतल्या पानांवर उत्तीर्ण झालेल्यांची यादी छापली होती,तर वरच्या पानावर गुणवत्ता यादीत आलेल्या विद्यार्थ्यांचे फोटो झळकत होते. जवळ जवळ आख्खं पानच त्यांनी व्यापलं होतं. गुणवत्ता यादीत आलेल्या  विद्यार्थ्यांबद्दल मला नेहमीच अपार कौतुक वाटत आलेलं आहे. गुणवत्ता यादीत नाव येणं हे केवळ माणसाच्या बुद्धिमत्तेचंच निदर्शक आहे असं नाही, तर विद्यार्थ्यांनं हे यश मिळवण्यामागे त्याची किती अपार मेहनत आहे, किती दृढनिश्चय आणि प्रयत्नशीलता आहे, हेही दिसून येतं. मी स्वत: एका प्राध्यापकांच्या घरात वाढलेली आहे. माझी ही पार्श्वभूमी  आणि माझा स्वत:चा अध्यापन क्षेत्रातला अनुभव, या दोहोंमुळे माझी ही मनोभूमिका झालेली आहे. त्या दिवशी वर्तमानपत्रात आलेल्या त्या सगळ्या फोटोंमधून एका मुलाच्या फोटोनं माझं लक्ष वेधून घेतलं. माझी नजर त्यावरून हटेना. तो तसा अशक्त, नाजूक दिसत होता. पण त्याच्या डोळ्यांत जी काही चमक होती, ती मंत्रमुग्ध करणारी होती. त्या मुलाविषयी आणखी जाणून घ्यायची इच्छा मला झाली. त्याचं नाव होतं हनुमंतप्पा. त्याचा गुणवत्ता यादीत आठवा क्रमांक आला होता. त्याच्याविषयी एवढंच काय ते मला कळलं. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे दुसऱ्याच दिवशी परत एकदा त्याचा फोटो झळकला. या खेपेला त्याची मुलाखतही छापलेली होती. मी उत्सुकतेने ती वाचली. तो एका हमालाचा मुलगा होता. तो एका खेड्यात राहात होता. त्याच्या वडिलांची मिळकत दिवसाला फक्त चाळीस रुपये होती, त्यामुळेच त्याला पुढे शिकणं शक्य नव्हतं, असं त्यानं मुलाखतीत म्हटलं होतं. हनुमंतप्पा पाच मुलांमधला सर्वात मोठा. घरात मिळवते फक्त वडील. ते लोक आदिवासी जमातीचे होते. या इतक्या हुशार मुलाविषयी हे ऐवूâन मला वाईट वाटलं. आपल्यातील बरेच जण आपापल्या मुलांना खाजगी शिकवण्यांना, नाही तर क्लासला पाठवतो. त्यांना संदर्भ ग्रंथ, गाईडस् वगैरे आणून देतो. त्यांना चांगल्यात चांगल्या सुविधा पुरवण्यासाठी झटतो. खर्चाचा जरासुद्धा विचार करत नाही. पण रामपुरा गावात राहणाऱ्या  हनुमंतप्पाची गोष्टच वेगळी होती. माणसाला लागणाऱ्या  काही जीवनावश्यक गोष्टी देखील त्याच्या वाट्याला आल्या नव्हत्या आणि तरीही त्यानं एवढं उज्ज्वल यश मिळवलं होतं. हातात वर्तमानपत्र तसंच धरून मी त्याचाच विचार करत बसले होते, तेवढ्यात माझी नजर शेजारच्या अंगणातील आंब्याच्या झाडावर पडली. ते झाड ताजंतवानं दिसत होतं. नुकती उमललेली पालवी... त्यावर चमकणारे दवाचे थेंब... झाडावर लटकणाऱ्या  कैऱ्या . लवकरच त्या पिकणार होत्या. झाडापलीकडे थोड्याशा अंतरावर एका वुंâडीत एक लहानसं रोपटं होतं. माझ्या मनात आलं, गेले कितीतरी दिवस हे एवढंच आहे...जरासुद्धा वाढलेलं नाही.ती सकाळची शांत वेळ होती. हवा गार आणि स्वच्छ होती. माझे विचार जणू मोकाट सुटले होते. एवढ्यात घरात प्रेशर कुकरची शिट्टी मोठ्यांदा वाजली आणि त्या शांततेचा भंग झाला. मी भानावर आले. अर्धा तास लोटला होता.वर्तमानपत्रातील त्या मुलाखतीत हनुमंतप्पाचा पत्ता दिलेला होता. आता मात्र जास्त वेळ न दवडता मी लगोलग एक पोस्टकार्ड घेऊन त्याला एक पत्र लिहून टाकलं. मी दोनच ओळी लिहिल्या होत्या. ‘माझी तुला भेटायची इच्छा आहे. तू बंगलोरला येऊ शकशील का ?’ एवढ्यात माझे वडील सकाळचा फेरफटका मारून घरी परतले. ते अत्यंत व्यवहारी विचारसरणीचे आहेत. त्यांनी माझं ते पत्र वाचलं आणि ते म्हणाले, ‘इतक्या लांब यायचं तर भाडेखर्चाचे पैसे तरी कुठून आणणार तो ? तो इथे यावा असं तुला वाटतंय ना, मग तू भाड्याचे पैसे त्याला पाठवून दे. शिवाय जरा बरे कपडे विकत घेण्यासाठी आणखीही थोडी रक्कम पाठव.’ मग मी पत्रात अशी पुष्टी जोडली : ‘मी तुला, भाडेखर्च तसेच कपडे विकतघ्यायला पैसे पाठवीन.’ त्यानंतर चारच दिवसांनी त्याचं पत्र आलं. दोनच ओळींचं. पहिल्या ओळीत त्यानं माझ्या पत्राबद्दल आभार मानले होते व दुसऱ्या  ओळीत बंगलोरला येऊन मला भेटण्याची इच्छा व्यक्त केली होती. मी तातडीनं त्याला पैसे पाठवले व माझ्या ऑफिसचा तपशीलवार पत्ताही कळवला. अखेर तो आमच्या ऑफिसात येऊन ठेपला. तो एखाद्या बावरलेल्या,वाट चुकलेल्या वासरासारखा दिसत होता. कदाचित ही त्याची बंगलोरला येण्याची पहिलीच खेप असावी. तो अत्यंत नम्र होता. त्याने स्वच्छ शर्ट-पँट घातली होती.केसांचा नीट विंचरून व्यवस्थित भांग पाडलेला होता. डोळ्यांत ती चमक आताही होतीच.मी लगेच मुद्याचंच बोलले. ‘तू मिळवलेल्या शैक्षणिक यशामुळे आम्हांलाफार आनंद झाला आहे. तुला पुढे काही शिकायची इच्छा आहे का ? तुझ्या शिक्षणाचा खर्च आम्ही करायला तयार आहोत. तू तुला पाहिजे तो अभ्यासक्रमनिवड. अगदी कुठलाही.’तो गप्पच राहिला. माझे एक वरिष्ठ सहकारी शेजारी उभे होते. ते हसून मला म्हणाले : ‘बिटस् आणि बाईटच्या (संगणकाच्या) वेगानं नको जाऊ अशी. तू जे काही सुचवते आहेस, ते त्याच्या नीट पचनी पडू दे आणि त्यावर विचार करून आज संध्याकाळपर्यंत त्यानं आपल्याला सांगितलं तरी चालेल.’अखेर हनुमंतप्पा जेव्हा घरी जायला निघाला तेव्हा त्यानं हळू आवाजात पण ठामपणे सांगितलं : ‘मॅडम, बेल्लारीच्या टीचर्स ट्रेिंनग कॉलेजात जाऊन पुढील अभ्यासक्रम करायचा माझा विचार आहे. आमच्या गावाच्या सर्वांत जवळचं कॉलेज तेच आहे.’ मी ते लगेच मान्य केलं पण त्याच्या मनात खरोखर याहून वेगळा दुसरा कुठला अभ्यासक्रम आहे का ते पाहण्यासाठी त्याच्याशी आणखी थोडा वेळ बोलले. त्याने अगदी दुसरा कोणताही अभ्यासक्रम निवडला तरी त्याची फी भरायला आम्ही तयार आहोत, ही गोष्ट त्याला पुरेशी स्पष्ट करून सांगितली. पण त्याचा निर्धार पक्का होता. आपल्याला पुढे काय करायचं आहे, हे त्याचं ठरलेलं होतं.‘मग मी तुला दर महिन्याला किती पैस पाठवूत्या कॉलेजला वसतिगृहाची सुविधा आहे का ?’ मी विचारलं.त्यावर सर्व काही माहिती काढून तपशीलवार कळवतो, असं त्यानं सांगितलं. दोन दिवसांनंतर परत एकदा आपल्या वळणदार हस्ताक्षरात त्यानं कळवलं,त्याला महिन्याला साधारणपणे तीनशे रुपये लागणार होते. तेथे एक खोली भाड्याने घेऊन आपल्या आणखी एका मित्राच्या सोबतीनं राहण्याचा त्याचा बेत होता. एकूण खर्च कमी यावा म्हणून ते दोघे घरीच स्वयंपाक करणार होते. मी लगेच सहा महिन्यांच्या हिशेबाने अठराशे रुपये त्याला पाठवून दिले.माझा ड्राफ्ट पोचताच त्याने ताबडतोब पत्राने त्याची पोच दिली आणि आभारहीमानले. असेच दिवस गेले. एक दिवस अचानक आठवण झाली, हनुमंतप्पाला पुढच्या सहा महिन्यांचे पैसे पाठवायचे होते. मी पुन्हा एकदा त्याला अठराशेरुपयांचा ड्राफ्ट पाठवून दिला. त्याचीही पोच देणारे पत्र उलट टपाली आले. आश्चर्याची गोष्ट अशी की पत्रासोबत त्याने पाकिटातून काही पैसेही पाठवले होते. ‘मॅडम,’ त्याने लिहिले होते,‘तुम्ही पुढच्या सहा महिन्यांचे पैसे मला पाठवून दिले, हा तुमचा चांगुलपणा. पण गेले दोन महिने मी बेल्लारीत नव्हतो. आधी महिनाभर आमच्या कॉलेजला सुट्टी होती आणि नंतरचा महिनाभर संप होता. तेव्हा हे दोनही महिने मी घरीच होतो. या काळात माझा खर्च तीनशे रुपयांहून कितीतरी कमी झाला. त्यामुळे मी माझ्या खर्चातून वाचलेले तीनशे रुपये तुम्हाला परत पाठवत आहे. त्याचा कृपया स्वीकार करावा.’मी थक्क झाले. इतकी गरिबी आणि तरीही एवढा प्रामाणिकपणा ! मी हनुमंतप्पाला खर्चासाठी जे पैसे पाठवत होते त्याचा हिशोब त्याने मला द्यावा, अशी अपेक्षा माझी मुळीच नव्हती, आणि हे त्यालाही माहीत होतं आणि तरीही त्याने उरलेली रक्कम परत पाठवून दिली. विश्वास बसणार नाही. पण हे खरं आहे.एक गोष्ट मात्र मी अनुभवातून शिकले आहे. सचोटी, प्रामाणिकपणा हीकाही कुण्या एका विशिष्ट वर्गाची मत्तेâदारी नव्हे, त्याचा शिक्षणाशी किंवा  श्रीमंतीशीही संबंध नाही. ती कोणत्याही विद्यापीठात शिकवली जात नाही. अनेक माणसांच्या ठायी ती हृदयातूनच फुलून आलेली असते.
या साध्यासुध्या खेडवळ मुलाच्या प्रामाणिकपणावर कशी आणि काय प्रतिक्रिया द्यावी तेच मला समजेना. ईश्वराने या हनुमंतप्पावर आणि त्याच्या कुटुंबीयांवर आपलं कृपाछत्र नेहमी ठेवावं अशी मी मनोमन प्रार्थना केली.

Monday, 27 July 2015

वारी- व्यंकटेश माडगूळकर 

आता अर्जुना थकला होता. आता त्याचे भरत आले होते, हे त्याचे त्याला उमगले होते आणि त्यामुळेच त्याला उदास-उदास वाटत होते. प्रपंचाच्या उसाभरीतून तो आता अलग होऊ पाहत होता. घरात काय आहे, काय नाही याची चौकशी करीत नव्हता. म्हातारपणी आपली आबाळ होते म्हणून कुणापाशी कधी कुरकुरत नव्हता. फारसाकुणाशी कधी बोलतही नव्हता. घराच्या एखाद्याअंधाऱ्या  कोपऱ्यात हातपाय आखडून विचार करीत बसत होता. सून देईल ते खात होता आणि मुक्यानेच नातवंडांच्या पाठीवरून हात फिरवीत होता.अर्जुनाचा लेक आणि सून ही भली पोरे होती. म्हाताऱ्याला त्यांनी कधी हिडीस-फिडीस केले नाही. आपल्या परीने ती त्याला सुखच देत होती, जपत होती. पण अर्जुना उदासच होता. या प्रपंचात पोराबाळांच्या धबडग्यात त्याचा जीव आता रमत नव्हता. त्याला कसनुसे वाटत होते. काळजात कालवाकालव होत होती. या मायाजाळातून तो आता निसटू पाहत होता. पोटासाठी हयातभर कष्ट केले. हा टिचभर डबरा भरण्यासाठी नाना भानगडी केल्या, चहाड्या केल्या, लबाड्या केल्या, निंदा केली. मतलब साधण्यासाठी चांगल्याला वाईट म्हटले, वाईटाला चांगले ठरविले, अशी जाणीव होऊनअर्जुनाला कसनुसे वाटत होते. त्याच्या काळजाची कालवाकालव होत होती. आता बसता-उठता तो ‘हरी-हरी’ म्हणे. देवळात हरिविजयाचे वाचन चालू होते. दिवस मावळताच दोन घासपोटात ढकलून आणि कांबळे पांघरूण देवळापुढच्या धुरळ्यात अर्जुना बसे. ध्यान देऊन पोथी ऐके. मास्तरने सांगितलेला अर्थ त्याला पटे. हा नरदेह केवळ मातीचे मडके; त्याला जपण्यात, शृंगारण्यात काहीच फायदा नाही. हा संसारही मिथ्या आहे;त्याच्या मागे लागून आयुष्य फुकट घालवू नये. सर्वांत एक हरिनाम सत्य आहे आणि त्याच्यावाचून गती नाही, हे पोथी वाचणाऱ्या मास्तराचे बोल अर्जुनाच्या मनाला पटले होते. एकटादुकटाच बसून तो हरिनाम गाई.‘रूप पाहता लोचनी, सुख झाले हो साजणी’, हा ज्ञानुबारायाचा अभंग म्हणता म्हणता उन्मळून येई. सुरकुतल्या गालांवरून पाण्याचे ओघळ ओसंडत. आता एकदा पंढरीला जावे, चंद्रभागेत हा बरबटलेला देह बुचकळावा,संतांचे चरण धरावेत. मन तृप्त होईपर्यंत टाळ-मृदंगांचा गजर ऐकावा. पांडुरंगाचे नाव ऐकावे. मंगळवेढ्याच्या कुसवाखाली दडपून ज्याला हरीने आपल्या पायापाशी नेले, त्या चोखाची समाधी पाहावी. ‘पाषाण करी पायरीच्या मिषे। तुझ्या द्वारी वसेऐसे करी।’ असे बोललेला तो नामा ज्या पायरीखाली झोपला आहे, त्या पायरीवर तुळशीमाळा वाहाव्यात. लोटांगण घेत जावे आणि सुंदर ते ध्यान डोळ्यांनी पाहावे. त्या सावळ्या श्रीमूर्तीच्या पायांवर डोके ठेवावे. रंगशिळेवर नाचावे आणि राऊळात उभे राहून विठ्ठलनामाचा गजर अहोरात्र करावा, असे त्याला वाटत होते. म्हणून नेट धरून तो एका रात्री लेकापाशी बोलला, ‘‘अरं, मी पंढरीला जातू. मला एकबार देवदर्सन घ्यावं वाटतंया!’’
लेक नुकताच गावातून तुकडे मागून आला होता. पागुटे काढून भुईवर बसला होता. त्याचा लहानगा पोरगा त्याच्या मिशा ओढीत होता. बापाचे हे बोलणे ऐकताच पोराला मांडीवर ओढून त्याचा मुका घेत तो म्हणाला, ‘‘ह्यो थकिस्त जीव घिऊनकसा जाशील? तुझ्यानं वाटचाल व्हनार न्हाई!’’सून तान्हे पोर पाजीत होती. ती म्हणाली, ‘‘अवं, अगुदर तरी बोलायचं.आपल्या गावची समदी वारकरीमंडळी गेली. आता सोबत कुनाची? एकलं कसंजाल?’’
अर्जुनाला नीट ऐकू  आले नाही. कानाला हात लावून तो लेकापाशी सरकला आणि म्हणाला, ‘‘का म्हनालास पोरा?’’
मग लेकाने आवाज चढवला. म्हाताऱ्याच्या कानापाशी तोंड नेऊन तो ओरडला,‘‘वारकरी मानसं कवाच गेली. तुला सोबत कुनाची? आन् आता थकलास. बाराकोसाची वाटचाल तुझ्यानं व्हनार कशी?’’
सून बोलली, ‘‘आन् वारीच्या दिवसांत मायंदाळ गर्दी आसती, रोगराई आसती.अंमलदार धरून टोचत्याल. दंडात सुई खुपसत्याल. म्हाताऱ्याचा निबाव न्हाई लागनार ततं!’’
भुईशी हात टेकून लेकाकडे बघत अर्जुनाने उत्तर दिले, ‘‘आरं, जाईनबसत-उठत. इटुबा दील माज्या पायात बळ!’’त्यावर सून बोलली, ‘‘हं, इटुबा देतुया ताकद! वाटंतच परान जाईल – कायतरीच म्हाताऱ्याचं!’’
मग अर्जुना खाली बघत उगाच बसला. लेकाला वाईट वाटले. बायकोवर डोळे वटारून तो बापाला म्हणाला, ‘‘जा, तुजी विच्या आसली तर. पन चालत नगंजाऊस, मोटारीनं जा!’’अर्जुनाने डोळे मिटून मान हलवली, ‘‘आरं, मोटारीनं जानं खरं न्हवं. आपनकुटं इकतं तालेवार हाय? मोटारीसाटनं पैका खर्ची घालनं खरं न्हवं!’’त्यावर कुणी बोलले नाही. सून बोलली नाही, लेक पोराच्या कानात कुर्रर्रकरून त्याला हसवू लागला. पोरगा खिदळून तंगड्या झाडू लागला तशी सूनही कौतुकाने त्याच्याकडे बघत राहिली.मग अर्जुना अंगावरची चिरगुटे गोळा करून कोपऱ्यात सरकत बोलला, ‘‘बगा,माज्या मनाला वाटतंय. तुमची मर्जी नसली तर ऱ्हायल. बसतू बापडा गप्!’’ आणि कोपऱ्यात पाय आखडून बसलाही. मग लेक कष्टी झाला. म्हातारपणी आपल्या बापाची इच्छा आपण पुरविली नाही, तर त्याचा आत्मा हळहळेल म्हणून त्याला अवघड वाटले. तो बायकोला म्हणाला, ‘‘अगं, जाऊ दे त्येला. म्हातारपनी देवाधर्माची सई लई हुती. त्येचं मन आता परपंचात न्हाई. सरत्या काळात त्याला देवाला भेटू दे!’’नवऱ्याचा दुजोरा आला तशी तिला बोलणे प्राप्त झाले, ‘‘जाईनात बापडं! मी कुटं नगं म्हनतीया? आन् आता म्हनं देवळंबी आपल्या लोकास्नी उघडी झाल्याती.थेट इटुबाच्या पायांवर डोस्क  टेकाया मिळतंया म्हनं!’’बायकोचा दुजोरा मिळाला तसा लेक बापाच्या कानात ओरडला, ‘‘जा रं तू!आमची ना न्हाई. वारीचंच दीस हैती. कुनाचीबी सोबत मिळंल. वारकऱ्याची रीघ लागली आसंल वाटेनं!’’
‘‘जा तुमी मामाजी, आपल्या हतलं कैक जन देवदर्शन घिऊन आलं म्हनं.’’
‘‘व्हय, व्हय. त्यो तुका म्हार पाक आत जाऊन देवाच्या पायावर डोस्क  टेकून आला. या गांधीबाबांच्या राज्यात इटाळचंडाळ पाक गेला. त्या पुण्यवान बाबानं आमा लोकांस्नी देव दावला. पयलं आमा लोकांची सावली दिकून कुनी अंगावर घेत न्हवतं. रस्त्यावर थुकायची दिकून बंदी! गळ्यात लोटक बांधून त्यात थुकायचं. त्योकाळ पाक गेला. महार लोकांचा वनवास चुकला.’’
‘‘व्हय, चुकला! तुमी जामामाजी, इटुबाराया बगून या.’’लेक आणि सून यांनी असे बोलताच अर्जुना हरकला. तुका म्हारावाणी आपल्यालाही देवाच्या पायावर डोक  ठेवायला मिळणार म्हणून त्याला आनंद झाला.लेकाच्या चांगुलपणामुळे गहिवरल्यागत झाले. मग त्याने नातवाला आपल्यापाशी ओढून घेऊन त्याचे पटापट मुके घेतले. आज्याच्या मिशांचे आणि वाढलेल्यादाढीचे केस रुतू लागले, तेव्हा नातू गाल चोळू लागला.मग म्हाताऱ्याची वारीला जाण्याची तयारी झाली. सुनेने सासऱ्याच्या अंगावरची धडुती सवळेच्या मातीने खळणी केली. लेकाने बापाचा फाटका जोडा चांभाराकडून शिवून आणला. सुनेने व्हंढीच्या आठ-दहा जाड भाकरी केल्या. त्याच्यामध्ये मिरची-कांदा घालून शिदोरी बांधली. पाठीशी घोंगड्याची खोळ टाकून, कमरेला धोतर गुंडाळून अर्जुना पंढरीला जाण्यास निघाला. लेकाने त्याला आठ-चार आणे खर्चायला दिले.
वरचेवर ‘येतू रं’, ‘येतू रं’, करीत तो घरातच घुटमळू लागला. मन कितीही विटले तरी हे असेच आहे. अर्जुनाचा पाय लवकर घरातून निघेना. मग धाकला नातू आला आणि धोतराला लोंबकळीत म्हणाला, ‘‘आमाला डाळं, चिरमुरं, बत्तासं आन बरं का!’’म्हातारा म्हणाला, ‘‘व्हय, आनीन माज्या लेकराला!’’आणि पुन्हा लेक आणि सून यांना बोलला, ‘‘जातू मी. ह्याला नीट बगा, मी लगी म्हागारी येतूच.’’
त्यावर सून बोलली, ‘‘बरं, निगा आता. उनाच्या आत जेवडी वाटचाल हुईलतेवडी बरी!’’
आणि अर्जुना निघाला पाठीशी घोंगड्याची खोळ टाकून. काथ्याने बांधलेला जोडा ओढीत गावाबाहेर पडला. लेक वेशीपर्यंत घालवत आला होता, त्याला म्हणाला, ‘‘अरं, तू फीर आता म्हागारी. नगू तकाटा घिऊस!’’
‘‘संबाळून जा. भाकरी लई वाळल्या, चावन्यासारक्या न्हाई ऱ्हायल्या, तर व्हटेलातनं काय तरी घिऊन खा पोटाला. पैशे देऊ का आजून?’’
‘‘नगं, नगं, हायतं की माज्यापाशी.’’मग लेक माघारी फिरला आणि म्हातारा चालू लागला. अर्जुना महार पंढरीच्या वाटेला लागला. कधी सडकेने तर कधी पाऊलवाटेने चालावे; थकल्यासारखे वाटल्यास एखादे झाड बघून त्याच्या सावलीखाली घडीभर विसावा घ्यावा आणि पुन्हा वाट धरावी. वाटसरूशी चार गोष्टी करीत रस्ता लवकर तोडावा. रात्र झाली तर गाव गाठून धर्मशाळेत गबाळे टावूâन भाकर खावी आणि घोंगडे अंथरून त्यावरपडावे. पहाटे चांदणी उगवताच उठून पुन्हा चालू लागावे. असे करीत अर्जुनानेमजल मारली आणि सकाळच्या प्रहरी तो त्या पुण्यनगरीत पोचला.
‘धन्य ही पंढरी... सुखाची मांदूस!’
या पंढरीत आजवर किती संत आले, गेले... किती जणांचे पाय इथे लागले!तो योगियांचा राजा ज्ञानदेव, तो त्याचा परात्पर गुरू निवृत्ती, तो सोपान, ती मुक्ताबाई, तो भोळा नामा आणि त्याची दासी जनी, देहूचा वेडा, तो अरभेंडीचा माळी, तेरढोकीचा कुंभार आणि तो चोखा महार! धन्य-धन्य ही पंढरी! संत म्हणतात, ‘जेव्हा नव्हते चराचर। तेव्हा होते पंढरपूर।’ या पंढरीत पोचताच अर्जुनाचाशीण पार उतरला. चंद्रभागा दिसताच त्याने दोन्ही हात जोडले, ‘‘पुंडलिक वरदा हरिविठ्ठल!’’चंद्रभागेच्या वाळवंटात वैष्णवांचा मेळा जमला होता. अपार भक्तगण जमला होता. बायाबापड्या, उचनीच, लहानथोर – सारे चंद्रभागेच्या निर्मळ जलात वासनेची पातके प्रभाळीत होते. ‘‘हरि हो! हरि हो!’’ म्हणून बुड्या घेत होते. हे दृश्य बघूनअर्जुना कावराबावरा झाला. गोंधळून गेला. वाळूत पाय रुतवून उगाच हा सोहळाबघत राहिला. मग एकाएकी त्याला वाटले, या गर्दीत घुसून आपणही पुढे व्हावेआणि या गंगेत बुडी घ्यावी. पावन व्हावे, निर्मळ व्हावे आणि त्या भरात पाठीवरचेगबाळे सावरीत त्याने पाऊलही उचलले. धारेच्या रोखाने तो सणाट्याने निघाला. पण..

You can purchase this book online. Visit- http://www.mehtapublishinghouse.com/book-details/Vari/373.aspx

Thursday, 23 July 2015

मामा भुर्रर्रर्र...  

एक जावईबुवा होते. दिसायला मोठे राजिंबडे. गोरेपान, सरळ नाकाचे आणि गुटगुटीत अंगाचे. पण डोक्याच्या नावाने आनंद होता.डोक्यात त्यांच्या काय भरले होते देव जाणे. कुणी म्हणत कांदे असावेत. कुणी म्हणत बटाटे असावेत. कुणी म्हणायचे गोलगोल गोटे असावेत नर्मदेतले. पण खरे सांगायचे म्हणजे त्यांचे डोके अगदी रिकामे होते. पोखरलेला नारळ असतो ना, तसे! किंवा  रिकामे खोकेच म्हणानात. असे हे बुवाजी गावात करीत तरी काय? काही नाही. दोन्ही वेळेला तालमीत जाऊन व्यायाम करावा, खूप दूध प्यावे आणिगावातून भटकावे. ते दुपारीही झोपायचे आणि अंधार पडला की रात्रीही झोपायचे. 
जावईबुवा घरचे बरे होते. घरदार, शेतीवाडी चांगलीहोती. काही नाही केलं तरी दोन्ही वेळेला छान जेवायला
मिळायचे. कुठल्या सासऱ्याने त्यांना मुलगी दिली कोण जाणे! पण जावईबुवांचे एकदाचे लग्न झाले आणि ते `जावईबुवा' बनले.
चारसहा महिने गेले.दिवाळी आली. सासऱ्यांनी  दिवाळसणासाठी आमंत्रण पाठवले. 
पत्रात लिहिले, ``दिवाळी यंदा आमच्याकडेच करावी अशी आमची इच्छा आहे. तरी सगळ्यांनी अवश्य यावे. आम्हाला फार आनंद होईल...''
हे पत्र वाचल्यावर जावईबुवा वडिलांना म्हणाले, ``यंदा आपल्या गावात दिवाळीला सरकारने बंदी केली काय, बाबा?''
वडील म्हणाले,``शतमूर्खा! अरे, असा या पत्राचा अर्थ नाही.''
``मग?''
``तू त्यांचा जावई आहेस ना? दिवाळसण देण्यासाठी त्यांना बोलावलं आहे, समजलं?''
जावईबुवांच्या रिकाम्या डोक्यात एकदम बत्ती पेटल्यासारखा उजेड पडला. त्यांनी दोन्ही हातांनी चुटक्या वाजवल्या.
``हां हां! आता आलं लक्षात. म्हणजे दिवाळीत आपण पोस्टमनला बक्षीस देतो, मोलकरणीला देतो, पोस्त का काय म्हणतात तेच ना?तसंच मला पण पोस्त देणार आहेत काय आमचे सासरे? वा वा! मग फार मजा होईल. अजूनपर्यंत एकाही गाढवानं मला कधी पोस्त दिलं नाही बघा.''
वडील लालबुंद चेहरा करून खेकसले, ``हात मूर्खा! अरे, तू काय गडीमाणूस आहेस पोस्त घ्यायला? जावई आहेस जावई, समजलं?सासुरवाडी चांगली श्रीमंत आहे तुझी. सोन्याचं कडं, अंगठी, भिकबाळी असलं काहीतरी देतील तुला सासरे. आणखीन तुला काही पाहिजे असलं तर माग की लेका. रुसून बस. म्हणजे सगळं मिळतंय बघ. मी सांगतो तसं करायचं. आपली अक्कल चालवायची नाही.''
जावईबुवांनी डोळे मिटून घेतले. क्षणभर विचार केला. मग मान हलवून ते म्हणाले,``बराय, आपल्याला काय? तुम्ही सांगाल तसं करतो.''झाले. जावईबुवांचे सासुरवाडीला जायचे नक्की ठरले. वडिलांनी सूनबार्इंना अगोदरच पाठवून दिले. जावईबुवांची जाण्याची सगळी तयारी केली. चारदोन नवे कपडे शिवले. फराळाचे सामान दिले.जावईबुवांचे घर खेड्यात. सासुरवाडीही खेड्यातच. जायला मोटार नव्हती, काही नव्हते. बैलगाडीने तरी जायचे किंवा  घोड्यावर बसून.जावईबुवांच्या घरचे एक तट्टू होते ते घेऊन जायचे ठरले. तयारी करताकरता दिवाळी अगदी जवळ येऊन ठेपली. निघायचा दिवस उजाडला.वडिलांनी चिरंजीवांना उपदेश केला–
``हे बघ, स्वत:ची अक्कल फारशी पाजळायची नाही. मी सांगतो तसं करायचं.''
``अर्थातच! हे मी मागंच कबूल करून टाकलं आहे, बाबा.''जावईबुवांनी मान डोलवली.
``सासुरवाडीला गेल्यावर अगदी ऐटीत वागायचं. असं गबाळ्यासारखं नाही रहायचं. सगळ्यांवर कशी आपली जोरदार छाप पडली पाहिजे.सगळ्यांना मनातून दरारा वाटला पाहिजे.''
``ते लागलं माझ्याकडं. गेल्या गेल्या एकेकाची तंगडी मोडून टाकतो. म्हणजे असा दरारा वाटेल सगळ्यांना की यंव!'' जावईबुवा नाक फुगवून अभिमानाने बोलले.
``हात् मूर्खा! सासुरवाडी म्हणजे काय तालीम-बिलीम समजलास की काय? तसलं काही करायचं नाही. आलं लक्षात? रुबाबात वागायचं, रुबाबात!''
``ठीक आहे; आमच्या बापाचं काय जातं? रुबाबात वागतो.''
``शाबास! फारसं कुणाशी बोलायचं नाही. अगदी बेतास बात.बोललं तरी अगदी मोजकं. अगदी हळू. किती हळू?''
``अजिबात कुणाला ऐवूâ येणार नाही इतकं! बरोबर आहे ना?''
``गाढवा! इतकं  हळू नाही. थोडं हळू... कुठेही गेलं तरी उच्चस्थानी जाऊन बसावं. गंभीर मुद्रा असावी. बायकांशी फारसं बोलू नये.सगळ्यांची प्रेमळपणानं चौकशी करावी.''
जावईबुवा खो खो हसून म्हणाले,
``हे तर अगदीच सोपं आहे बाबा. अगदी बरोबर करतो. बराय,मी निघतो.''
जावईबुवा वडिलांच्या पाया पडून तट्टावर बसले. बरोबरचे सगळे सामान पडशीत नीट कोंबले. मग तट्टाचा लगाम हाती घेऊन त्यांनी घोड्याला इशारा केला. तेवढ्यात वडिलांनी चिरंजीवांना पुन्हा थांबवून सांगितले, ``हे बघ, सासू-सासरे यांची गाठ पडल्याबरोबर त्यांना नमस्कार करायचा आणि त्यांना म्हणायचं, `मामा नमस्कार, मामी नमस्कार'... समजलं?''
सकाळपासून उपदेश ऐकून ऐकून जावईबुवा कंटाळले होते.त्यांचे रिकामे डोके गरगरायला लागले होते. तोंड वेडेवाकडे करून ते म्हणाले,``आता हे सगळं कसं लक्षात ठेवायचं बुवा? विसरून-बिसरून गेलो तर?''
``छे: छे:! हे शिष्टाचार आहेत. नाही पाळले तर वाईट दिसेल. तू  आपलं असं कर. मामा नमस्कार... मामी नमस्कार... असं सारखं घोकतच जा ना वाटेनं. म्हणजे विसरणार नाहीस.''
ही कल्पना जावईबुवांना एकदम पटली. तट्टाला चुचकारून ते घोकतच निघाले एकसारखे.``मामा नमस्कार... मामी नमस्कार.''
हळूहळू सकाळ उलटली. दुपार झाली. उन्हे चांगली तापली. जावईबुवांचे डोके चांगलेच तापले. पण तिकडे लक्ष न देता ते जोराने तट्टू पिटाळीत होते आणि मनाशी घोकीत होते, ``मामा नमस्कार...मामी नमस्कार.''
थोड्या वेळाने वाटेत एक मोठे वडाचे झाड लागले. त्या झाडावर दुपारच्या वेळी कितीतरी पाखरे सावली धरून बसली होती. वडाखालून जावईबुवा चालले. त्यांच्या एकदम ध्यानात आले की, तट्टू लेकाचे फार हळू चालते आहे. चकचक करून काही उपयोग होत नाही. शेवटी त्यांनी पडशीतला चाबूक काढला आणि त्याचा काडकन आवाज हवेतकेला. त्या शांत वेळेला तो आवाज फार मोठा निघाला. झाडावरची पाखरे एकदम घाबरून भुर्रर्रर्रकन् उडाली. त्यांचे थवेच्या थवे उडाले आणि भुर्रर्र... असा मोठा आवाज झाला. जावईबुवा मनाशी घोकीत चालले होते. ते एकदम दचकले. तो आवाज त्यांच्या रिकाम्या डोक्यात जाऊन पोहोचला आणि पक्का झाला. काहीतरी गडबडगोंधळ झाला खरा. अन् जावईबुवा इकडं मनाशी घोकत पुढे निघाले,
``मामा भुर्रर्र... मामी भुर्रर्र...''
संध्याकाळ झाली. अंधार पडू लागला. सासुरवाडीचे गाव अगदी हाकेच्या टप्प्यात आले तरी जावईबुवा घोकीतच होते,
``मामा भुर्रर्र... मामी भुर्रर्र...''
अखेर सासुरवाडीच्या दारापाशी घोडे थांबले. जावईबुवा खाली उतरले. जावई आल्याची वर्दी सगळीकडे गेली. गडीमाणसं धावत आली. सासूबाई आल्या. सासरे आले. आसपासचे लोक कौतुकाने सावकाराच्या जावयाकडे पाहू लागले. जावईबुवांनी सगळ्यांच्या तोंडाकडे दृष्टी टाकली. मग ऐटीत पावले टाकीत ते पुढे गेले. सासऱ्यांना नमस्कार करून ते मोठ्यांदा म्हणाले,
``मामा भुर्रर्र...''
सासरे दचकलेच. आ करून बघायला लागले. तेवढ्यात जावईबुवांनी सासूबार्इंना नमस्कार केला. पुन्हा ते मोठ्यांदा म्हणाले,
``मामी भुर्रर्र...''
सासूसासरे घाबरून गेले. आसपासची माणसे मोठमोठ्यांदा हसू लागली. जावईबुवांना काही कळले नाही. तेही खो खो करून हसू लागले.

Saturday, 6 June 2015

एक ‘उनाड’ दिवस - योगेश शेजवलकर


रोज सकाळी आपण जागे झाल्यावर आपल्याला त्या दिवसाबद्दल, तो दिवस कसा जाणार आहे याबद्दल एक फिलिंगयेतं. म्हणजे काहीवेळा विशेष काही कारण नसतानाही खूप उत्साही, आनंदी वाटतं.. काहीवेळा समोर लख्ख सूर्यप्रकाशाने वातावरण उजळलेलं असतानाही कपाळावर आठ्यांची जळमटं साचतात.. तर कधी फारसं काहीही न जाणवता मागच्या पानावरून पुढे सुरुअसं म्हणत आपल्या उद्योगांना सुरुवात केली जाते.


योगेश शेजवलकर 
अगदी नकळत येणाऱ्या अशा फिलिंगमुळे तो दिवस अनुभवण्याचा आपला एक mind set तयार होतो... प्रत्येक दिवस कालच्यापेक्षा निराळा वाटतो (कदाचित त्यामुळेच रोज सगळं तसचं होऊनसुद्धा रुटीनखूप जास्त कंटाळवाणे होत नाही आणि छोट्यामोठ्या सुट्यांची लोडशेडिंगसोडली तर आयुष्यातली ३५-४० वर्ष नोकरीची गिरणीअव्याहतपणे सुरु राहते.)

पण मागच्या गुरुवारी काहीतरी निराळंच झालं... सकाळी उठल्या-उठल्या त्या दिवसाबद्दल काहीतरी वेगळंच फिलिंग आलं... ते विकेंडला येणाऱ्या फिलिंगसारखं नव्हतं किंवा झकास रजा टाकल्यावर त्या दिवशी सकाळी जसं वाटतं तसंही नव्हतं, काहीतरी वेगळंच वाटत होतं... कदाचित शाळेत असताना मे महिन्याच्या किंवा दिवाळीच्या सुटीच्या पहिल्या दिवशी जसं सॉलिड हुंदडावसंवाटायचं वाटायचं, खूप काही करावसं वाटायचं तसं काहीतरी.

त्याचवेळी डोळ्यासमोर ऑफिस, रोजची धावाधाव, दिवसभरातल्या टीम मिटींग्ज, संध्याकाळचा कॉल हे अक्षरश: फेर धरून नाचत होते, पण आज ऑफिसला जावं असं चुकूनही वाटत नव्हतं. काय करावं? या संभ्रमात मी पडलो. फार विचार करून निर्णय घेतला की तो हमखास चुकतोया माझ्या नेहमीच्या अनुभवाला स्मरून मी झटकन मॅनेजरला फोन करून पर्सनल रिझनचं रामबाण कारण देत ऑफिसचा विषय संपवला.. मोबाईल स्वीच ऑफ केला आणि संध्याकाळपर्येंत येतोअसं सांगून विचारल्या जाणाऱ्या सर्व प्रश्नांना फाट्यावर मारत मी घराबाहेर पळालो. कडक इस्त्रीचे फॉर्मल्स आणि चकचकीत बूट घालून ऑफिसच्या बसची वाट पाहत उभ्या असलेल्या ओळखीच्या कितीतरी जणांना, माझ्या हाफ पँटनी आणि फताडया स्लीपर्सनी जळवत मी गाडी ताणली.

तुफान भटकण्यासाठी आधी पोटाची टाकी फुल करणं गरजेचं होतं. पण काय खावं?’ हा यक्ष प्रश्न होता. म्हणजे पोटोबातृप्त करण्यासाठी श्रीची मिसळ दाबावी... स्वीट होमची इडली चेपावी... वैशालीमध्ये जाऊन चर चर चरावं की आज्ञाधारकपणे अप्पाच्या खिचडीसाठीओळीत उभं राहावं हे ठरवताना जरा गोंधळ होत होता. पण शेवटी अप्पालाशरण जाऊन मी गप् ओळीत उभं राहिलो आणि कशासाठी पोटासाठीम्हणत तुडुंब खिचडी हाणली.

पोट भरल्यावर डोक्यानी जरा विचार करायची तसदी घ्यायला सुरुवात केली आणि लक्षात आलं की कितीतरी दिवसांपासून काही पुस्तकं विकत घ्यायची राहताहेत. आपसूक माझ्या गाडीने टिळक रोडकडे  मोर्चा वळवला. तिकडे जाताना हाफ पँट बदलून फूल पँटमध्ये जावं असा विचारही एकदा मनात आला. पण fashion च्या नावाखाली काहीही खपणाऱ्या कपड्यांच्या तुलनेत माझी हाफ पँट अंगभर(??) असल्याने आणि त्याच्यात खिशात क्रेडीट कार्डनावाचे ब्रह्मास्त्रअसल्याने मला कोठेही बिनधास्त फिरता येईल असा ठाम विश्वास मला वाटत होता...अर्थात तो खराही ठरला.

पुस्तकांच्या दुकानात वेळ कसा केला समजलच नाही. पु.लं, वं.पु, ग.दि.मा, व्यंकटेश माडगुळकर, शंकर पाटील, शांता शेळके, भा.रा, भागवत ह्यांच्या मानदंड असलेल्या कलाकृतींच्या जोडीला प्रकाश आमटे, राजन खान, मधू लिमये, सुधा मूर्ती अशांसारख्या तगड्या लेखकांची उत्तमोतम पुस्तके तिथे होती. त्यामुळे फास्टर फेणे’, ‘एक शून्य आणि मी’, ‘प्रकाशवाटा’, ‘भूलभुलैया’, ‘माणदेशी माणसं’, ‘लवासा’, ‘महाश्वेताअशी विषयांचा प्रचंड विरोधाभास असणारी पुस्तकं घेऊन मी बाहेर पडलो (या सगळ्यात एक चित्रकलेबद्दलचे पुस्तकही मी विकत घेतलं. ते घेताना हे आपण का? आणि कोणासाठी? घेतोय असा प्रश्न सतत पडत होता.. पण बहुतेक थोडी फार माझ्यासारखीच चित्रकलेची स्टाईल(????) असलेल्या कोणाला तरी माणसासारखा माणूस’, ‘प्राण्यासारखा प्राणीकाढायला जमला यानीच भरून येऊन मी ते घेतले असावे).

आता पुढे काय? असा प्रश्न पडायला आणि हनुमंताला करंगळीवर द्रोणागिरी उचलताना ब्लॉकयेईल.. इतका नाटकाचा सेट एका टू व्हीलरवरून नेणारे काही ओळखीचे नाटकवाले कार्यकर्ते दिसायला एकच गाठ पडली. पुरुषोत्तमचे दिवस असल्याने वातावरण तापलेले होतेच. तालमी धडाक्यात सुरु होत्या.. त्यामुळे त्या वातावरणात दुपार मस्त गेली. इतर कॉलेजमध्ये काय सुरु आहे? कोणी कशी फिल्डिंग लावली आहे... कोणाची कोणती बक्षिसे नक्की आहेत.. कोण कोणाचा हिशोब चुकता करणार आहे?.. या वर्षी कोण तोडणार आहे? चोपणार आहे? अशा बऱ्याच माहितीने डेटाबेसअपडेट झाला... खरंतर टवटवीतझाला.

संध्याकाळी टेकडीवर जायचा बेत आधीपासूनच नक्की होताच. त्या प्रमाणे टेकडी झाली... टेकडीवरून विस्तारलेलं शहर पाहताना पूर्वीचं पुणं आता राहिलं नाहीअशी कोणी विचारली नसतानाही प्रतिक्रिया देऊन झाली. रोज नेमाने टेकडीवर येणाऱ्यांना उद्यापासून मी नक्की येणारअसं भक्कम आश्वासन दिलं गेलं आणि त्यावर त्यांनीही कळेलचअसं अर्थपूर्ण हसूनही घेतलं.

मग घरी येताना आज टेकडीवर गेल्यामुळे खूप कॅलरीज बर्नझाल्यात असं सोयीस्कर वाटून सगळ्यांसाठीच भेळेचंपार्सल घेतलं. त्यामुळे माझी ऑफिसला मारलेली दांडी सत्कारणी लागल्याची पावती मला घरातल्या प्रत्येकानी दिली (उगाचच... कोणी मागितली होती?).

म्हणता म्हणता दिवस संपला. पण बागडण्याचा उत्साह किंचितही कमी झाला नव्हता त्यामुळे खूप दिवसांनी बिल्डींगमधल्या माझ्या एके काळच्या मित्रमंडळीना (त्यांची लग्न झाल्यापासून आमचा काळसंपला) गच्चीत गोळा केलं. मंडळी बोलती झाली.. जुने विषय निघाले... जुन्या आठवणी निघाल्या... नेहमीच्या १-२ बकऱ्यांना भरपूर चिडवलं... संसारात पडल्यापासून फॉर्मलझालेली ही मंडळी इन फॉर्मलझाल्याचं पाहून खूप बरं वाटलं. शेवटी दर शनिवारी तरी गच्चीत भेटायचं नक्की (??) करून पांगापांग झाली... इतरांसारखाच मी पण अंथरुणात शिरलो आणि उद्या ऑफिसया नुसत्या कल्पनेचीच भीती वाटून पांघरूण तोंडावरून ओढून घेतलं. पडल्या पडल्या मनात विचार आला की आज आपण नेमकं काय केलं?’

आयुष्यभर चालणाऱ्या घर-ऑफिस-घर या आपल्या कंट्रोलच्या बाहेर गेलेल्या रुटीनमध्ये एखादा दिवस उनाडपणेदांडी मारणं हे तसं अगदी शुल्लक. हे रुटीनफाट्यावर मारून एक दिवस उनाडपणे भटकून तसं मी काही वेगळं, काही एक्स्ट्रॉ ऑर्डिनरी केलं नव्हतं... करणारही नव्हतो.

पण तरीही आजचा हा दिवस म्हणजे खट्याळपणे मुद्दामून रुटीनची खोडी काढल्यासारखा ठरला. रुटीनआपल्यासाठी असतं... आपणरुटीनसाठी नसतो हे जाणवून देण्यासाठी पुरेसा.. आपल्याला नेमका आनंद कशातून मिळतो ह्याची जाणीव करून देणारा आणि आपण आयुष्यभर फक्त महिन्याचा जमाखर्च सांभाळण्यासाठी रुटीनमध्ये अडकणार आहोत का? हा उनाड विचार गंभीरपणे करण्यासाठी भाग पाडणारा...!!


Monday, 1 June 2015

चिंता सोडा सुखाने जगा - डेल कार्नेगी

रूडयार्ड किपलींगसारखी प्रसिद्ध नामवंत व्यक्तीसुद्धा प्रसंगी हे विसरते की, ‘आपले थोडके आयुष्य लहान बनवू नये.’ त्याचा परिणाम काय झाला? त्याचे व त्याच्या मेहुण्याचे कोर्ट-दरबारी चाललेले भांडण इतके ऐतिहासिक ठरले की, काळजीच्या सवयीतून तुमची मोडतोड होण्यापूर्वी... त्यावर एक पुस्तक लिहिले गेले : ‘रूडयार्ड किपिंलग्ज व्हर्मींट फ्यूएड’.

त्याची कथा अशी की, रूडयार्ड किपिंलगचे व्हर्मींटमधील एका मुलीशी लग्न झाले. कॅरोलिन तिचे नाव. ब्रॅटलबोरो येथे त्याने एक सुंदर घर बांधले आणि तेथेच आता पुढील आयुष्य काढायचे या विचाराने तो तेथे स्थायिक झाला. त्याचा मेहुणा निटी बॅलेस्टीयर हा त्याचा अगदी जीवश्च कंठश्च मित्र बनला. दोघेही एकत्र काम करायचे, खेळायचे, मौजमजा करायचे. नंतर किपिंलगने बॅलेस्टीयरकडून काही जमीन विकत घेतली. अर्थात त्यांचा तोंडी करार असा झाला होता की, किपिंलग त्या जमिनीवरील गवत कापून नेण्यास कधीच हरकत घेणार नाही, पण एके दिवशी बॅलेस्टीयरने पाहिले की, त्या विशिष्ट जागेवर किपिंलगने फुलझाडांची लागवड केली होती. तो रागाने बेभान झाला. किपिंलगनेसुद्धा ठोशाला प्रतिठोसा दिला आणि छोट्या कटकटीचे रूपांतर मोठ्या युद्धात झाले. काही दिवसांनी किपिंलग जेव्हा सायकलवरून जात होता त्या वेळी त्याचा मेहुणा घोडागाडी घेऊन रस्ता ओलांडत होता, पण किपिंलगला धक्का लागून तो जोरात पडला आणि जो किपिंलग त्याच्या पुस्तकातून मानसिक संतुलनाबद्दल लिहायचा आणि डोके शांत ठेवण्याबद्दल लिहायचा, त्याच किपिंलगने स्वत:च स्वत:चे मानसिक संतुलन घालवले आणि बॅलेस्टीयरविरुद्ध पकड वॉरंट काढले. 

कोर्टकेस चालली. सगळेच फार सनसनाटी आणि खळबळजनक होते. गावागावांतून वार्ताहर शहरात आले. जगभर बातमी झळकली. मध्यस्थी, तडजोड, मांडवली यांसारखे शब्द बाद झाले. या भांडणामुळे किपिंलगला आणि त्याच्या बायकोला अमेरिकेतील त्यांचे हे सुंदर घर पारखे झाले. सगळा कडवटपणा आणि काळजी कशासाठी, तर केवळ वाळलेल्या गवतासाठी! हा गवताचा भारा उंटाच्या पाठीवरील ओझ्यातील वाढीव गवताच्या काडीसारखाच ठरला!!

सुमारे चोवीस शतकांपूर्वी पेरीकल्स म्हणाला होता : ‘सभ्य गृहस्थांनो, आपण किरकोळ गोष्टींवर जरा जास्तच वेळ घालवतो. होय! हे खरेच आहे.’ डॉ. हॅरी इमरसन नेहमी जी गोष्ट सांगतात, ती वनराजीच्या प्रबळ योद्ध्याची, जिंकलेल्या आणि हरलेल्या युद्धाची कथा ऐका :

कोलोरॅडोच्या डोंगरउतारावरील एका प्रचंड महाकाय भुईसपाट झालेल्या वृक्षाची ही कथा आहे. निसर्गप्रेमी सांगतात की, ते झाड चारशे वर्षांपासून तेथे होते. कोलंबसने जेव्हा अमेरिकेत सॅग सालव्हॅजेरेवर पाय ठेवला तेव्हा त्याचे बीज रुजले होते आणि प्लायमाउथला भाविक जेव्हा स्थायिक झाले तेव्हा ते छोटे रोपटे होते. त्यानंतरच्या काळात चौदा वेळा त्याच्यावर वीज पडून ते कोलमडले. अनेक वादळांना त्या झाडाने यशस्वीपणे तोंड दिले. अत्यंत प्रतिकूल  परिस्थितीतसुद्धा ते परत उभे राहिले, पण शेवटी वाळवीच्या किड्यांच्या मोठ्या सैन्याने त्याच्यावर हल्ला करून त्याला जमीनदोस्त केले. त्या वाळवीच्या किड्यांनी त्या झाडाला पोकळ करून टाकले आणि त्याची आतील शक्ती निष्प्रभ केली. इतक्या दुर्बल किड्यांच्या अव्याहत प्रयत्नांमुळे हे शक्य झाले. ज्या महाकाय वृक्षावर काळाचा कोणताच परिणाम झाला नाही, वीज त्याला मोडू शकली नाही, वादळ नमवू शकले नाही, त्याला ज्या किड्यांना माणूस त्याच्या एका चिमटीने चिरडून टाकून शकतो, अशा शूद्र किड्यांनी संपवले. आपणसुद्धा जंगलातील त्या महाकाय वृक्षाप्रमाणेच आहोत, नाही का? आपणसुद्धा आपल्या जीवनात येणाऱ्या चढ-उतारांना, संकटांना, दु:खद प्रसंगांना मोठ्या हिमतीने तोंड देतो, पण आपल्या हृदयाला काळजीरूपी किड्यांना पोखरण्याची परवानगी देतो! काळजीची वाळवी! ती नाहीशी करणे सहज सोपे असते.

एकदा व्योिंमगमधील टेटॉन राष्ट्रीय उद्यानाला भेट देण्याचा प्रसंग आला. मी राज्याच्या महामार्ग-निरीक्षक असलेल्या चाल्र्स सेफ्रेडबरोबर व इतर काही मित्रांबरोबर होतो. आम्ही रॉकफेलरच्या मालकीच्या जागेला भेट देणार होतो, पण आमच्या गाडीने एक चुकीचे वळण घेतल्यामुळे आम्ही रस्ता चुकलो आणि पहिल्या गाडीपेक्षा एक तास उशिरा पोहोचलो. सेफ्रेडकडे किल्ली होती. त्याने कुंपणाचे गेट उघडले व एवढ्या गरमीत, डासांच्या साम्राज्यात, त्या जंगलात तो एकटा आमची वाट पाहत उभा राहिला. साधुसंतांचासुद्धा संयम तुटला असता असा तो प्रसंग होता, पण तशाही परिाqस्थतीत सेफ्रेडने संयम राखला. आमची वाट पाहत उभे असताना त्याने झाडाची एक फांदी तोडली आणि त्याची सुबक शिट्टी बनवली. आम्ही पोहोचलो तेव्हा तो डासांना शिव्या घालत होता का? तर नाही. मजेत शिट्टी वाजवत होता. मी ती शिट्टी एक अशा माणसाची आठवण म्हणून अजूनही जपून ठेवली आहे की, ज्याला हे माहीत होते की छोट्या छोट्या गोष्टींचा बाऊ करू नये. 

काळजी करण्याची सवय सोडायची असल्यास नियम २ :

क्षुल्लक गोष्टींनी आपण स्वत:ला त्रास करून घेऊ नये. त्या विसरून जाव्यात. 

लक्षात ठेवा, 

‘आयुष्य लहान आहे. त्याला आणखी लहान बनवू नका.’

Friday, 29 May 2015

राधेय - रणजित देसाई

कुरुक्षेत्राची विस्तीर्ण, विशाल रणभूमी उदास, उजाड वाटत होती. आकाशी सूर्य तळपत असूनही, त्या भूमीचे तेज ओसरले होते. ज्या भूमीवर एवढा घनघोर रणसंग्राम झाला, त्या भूमीवर वीरांच्या चिता रचल्या जात होत्या. विजयाच्या आकांक्षेने, जन्ममृत्यूचे भय न बाळगता, शत्रुरुधिराच्या तहानेने रणभूमीवर सदैव वावरणारे जीव विजय संपादन करूनही, त्याच रणभूमीवर नतमस्तक होऊन धारातीर्थी पडलेल्या आपल्या वीरांचा शोध घेत होते. जयपराजयांचा अर्थ केव्हाच संपला होता. ज्यांच्या चाकांच्या भेदक वेगाने रणभूमीला लक्षावधी चाकोऱ्या पडल्या, त्या भग्न रथांच्या राशी त्या रणांगणावर एकत्रित केल्या जात होत्या. आपल्या गंभीर मंत्राने अचेतनामध्येही जीव ओतणाऱ्या रणनौबतींना तडे गेले होते. आपल्या दीर्घ नादाने विजयाचा विश्वास देणारे शंख, बाणांच्या सड्यांनी आच्छादलेल्या भूमीवर विखुरले होते. आता रणवाद्यांच्या राशीत तेही विसावले गेले.
रणांगणावर छाया फिरत होती अतृप्त गिधाडांची. रणांगणाच्या चिंतेने सदैव अस्वस्थ असणारे पाच पांडव, धौम्य, संजय, विदुर, युयुत्सु यांच्यासह सेवकांच्या मदतीने वीरांचे दहनकर्म पार पाडीत होते. एक एक चिता
अग्निशिखांमध्ये धडाडू लागली. धरतीवर पुण्य अवतरावे, म्हणून एके काळी जी भूमी सुवर्णनांगराने नांगरली गेली होती, त्या कुरुक्षेत्रावर उठलेले धुराचे शेकडो काळेकभिन्न लोट आकाशाला भिडले होते. वीरांच्या दहनाची व्यवस्था लावून, सारे खिन्न मनाने गंगेकडे चालू लागले. मध्याह्नीचा सूर्य पश्चिम क्षितिजाकडे ढळला होता. गंगेचा विशाल, निळाशार प्रवाह त्या सूर्यकिरणांत तळपत होता. तापल्या वाळूवरून गंगेकडे जाणाऱ्यांना, गंगेच्या दर्शनाने ना प्रसन्नता लाभली होती, ना पायांखालच्या दाहाची जाणीव होत होती. विजयी पांडव आणि पराजित कौरव दोघांच्याही जय-पराजयांच्या ऊर्मी दहनभूमीच्या अंगारात जळून गेल्या होत्या. गेल्या जीवांच्या वियोगाने व मागे राहिलेल्यांच्या खंतीने साऱ्यांची मने पोखरून गेली होती. गंगेच्या वाळवंटावर तात्पुरते शिबिर उभारले होते. नतमस्तक झालेले, खिन्न वदनाने आणि मंद पावलांनी गंगेकडे जाणारे वीर दिसताच त्यांच्या वाटेकडे लक्ष देऊन बसलेल्या शिबिरातील राजस्त्रिया आपल्या परिवारासह उठल्या आणि नदीकडे चालू लागल्या.

युधिष्ठिर गंगेच्या प्रवाहामध्ये जाऊन गुडघाभर पाण्यात उभा होता. नदीकाठच्या एका कातळावर राजमाता कुंती बसली होती. तिच्या शेजारी द्रौपदी अधोवदन उभी होती. त्या दोघींच्या मागे तटस्थपणे कृष्ण उभा होता... भीम, अर्जुन, नकुल, सहदेव आपल्या स्वकीयांच्या समूहात वाळूकिनाऱ्यावर व्यथित मनाने बसले होते. पराक्रमाचा अहंकार नव्हता, प्रतिज्ञांची जाणीव नव्हती, विजयाचा आनंद नव्हता. बाहुबलाचे तेज केव्हाच सरले होते. आठवण होती फक्त विजयासाठी रणांगणी बळी गेलेल्या वीरांची!

नदीपात्रात उभा असलेला युधिष्ठिर एकेका वीराचे नाव घेऊन तिलांजली देत होता. त्या उच्चारल्या जाणाऱ्या नावाबरोबर आठवणींचे उमाळे येत होते. दाटलेले अश्रू गालांवरून निखळत होते.

साऱ्या वीरांना तिलांजली दिली गेली. युधिष्ठिराने मागे न पाहता विचारले, ‘विस्मरणानं कोणी वीर राहिलाय् का?’ सारे एकमेकांकडे पाहत होते. मनात नावे आठवत होते, कोणी राहिल्याचे स्मरत नव्हते.

राजमाता कुंतीच्या मनात त्या शब्दांनी एकच भावनांचा कल्लोळ उसळला. बसल्या जागी तिचे सारे शरीर कापू लागले, ओठ कोरडे पडले. तिचे शुष्क नेत्र अज्ञात जिव्हाळ्याने भरून आले. कुंतीने आशेने कृष्णाकडे पाहिले.
कृष्ण तसाच एकाग्रपणे गंगेच्या प्रवाहाकडे पाहत होता. त्याच्या नेत्रकडांवर अश्रू गोळा झाले होते.

युधिष्ठिर वळणार, हे पाहताच सारे बळ एकवटून वुंâतीने हाक मारली, 
‘कृष्णा ऽ!’
कृष्णाने कुंतीकडे पाहिले.
‘कृष्णा, तू तरी ऽ ऽ’
कुंतीला पुढे बोलवले नाही. सारे कृष्णाकडे पाहत होते. कृष्णाने उभ्या जागी एक दीर्घ श्वास घेतला, आपले उत्तरीय सावरले आणि तो गंगेच्या दिशेने चालू लागला. युधिष्ठिर वळतोय्, हे ध्यानी येताच कृष्णाने दुरूनच हाक दिली,
‘थांब, धर्मा, वळू नकोस.’
गंगेच्या प्रवाहात उभ्या असलेल्या युधिष्ठिराजवळ जात असता आपले वस्त्र सावरण्याचेही भान कृष्णाला राहिले नाही. कृष्ण जवळ जाताच युधिष्ठिराने विचारले, ‘कृष्णा, साऱ्यांना तिलांजली दिल्या गेल्या...?’
नकारार्थी मान हलवीत कृष्ण म्हणाला, ‘नाही! धर्मा, अद्याप एक तिलांजली द्यायला हवी.’ ‘अशक्य! कृष्णा, पराजयात साऱ्यांचंच विस्मरण होतं; पण विजय आपल्या वीरांना कधीही विसरत नाही. या मिळवलेल्या विजयाची निरर्थकता या तिलांजली-प्रसंगानं मला पुरेपूर समजलीय्. ते दु:ख आणखी वाढवू नकोस. असा वीर कोण आहे, की ज्याचं मला विस्मरण व्हावं!’

कृष्णाने उभ्या जागी आवंढा गिळला. आपल्या भावना शक्य तो आवरण्याचा प्रयत्न तो करीत तो म्हणाला, ‘धर्मा, ज्याच्या तिलांजलीला अग्रहक्क द्यावा, असा तो वीर; तुमच्या विजयासाठी ज्यानं स्वेच्छेनं मृत्यूचं आव्हान पत्करलं, तो वीर; तुम्ही ज्याला शत्रू मानत होता, पण तुमचा ऋणानुबंध ज्याला सदैव ज्ञात होता, असा तो एकच वीर आहे...’ 

कृष्णाच्या बोलण्याने धर्म भयव्याकूळ झाला. तो कष्टाने उद्गारला, ‘पितामह भीष्माचार्य! अशक्य, ते तर उत्तरायणाची वाट पाहत आहेत. त्याखेरीज ते देह ठेवणार नाहीत. उत्तरायणास अद्यापि अवधी आहे. असा अपमृत्यू..’ ‘नाही, युधिष्ठिरा, मी पितामहांबद्दल बोलत नाही. मी बोलतोय् महारथी कर्णाबद्दल...’ ‘कर्ण! राधेय..?’ युधिष्ठिराचा सारा संताप त्या एका नावाबरोबर उफाळला. तो निश्चयपूर्वक म्हणाला, ‘नाही, कृष्णा, माझ्या शांत स्वभावालासुद्धा मर्यादा आहेत. माझ्या नीतीचे बंध निश्चित आहेत. ज्याला मी शत्रू मानलं, त्याला मी तिलांजली देत नसतो.’

‘तो तुझा आप्तस्वकीय असला, तर...?’
‘कृष्णा, एक वेळ मी कौरव-वीरांसाठी तिलांजली देईन. पण कर्ण! त्या राधेया...’ ‘शांतपणे ऐक!’ कृष्णाचा आवाज शुष्क बनला होता, ‘महारथी कर्ण तुझा ज्येष्ठ भ्राता आहे.’
‘कृष्णा...!’
‘तो राधेय नाही. कौंतेय आहे.’
‘खोटं ऽ खोटं ऽ ऽ!’ म्हणत युधिष्ठिराने कानांवर हात ठेवले. कृष्णाचे नेत्र अश्रूंनी भह्वन आले. धर्माने मोठ्या आशेने कुंतीकडे पाहिले. तिची मान गुडघ्यांत गेली होती. बसलेले चारी पांडव आश्चर्यचकित होऊन उभे राहिले होते, कृष्णाचे शब्द कानांवर पडत होते.
‘युधिष्ठिरा, मन स्थिर कर! शांत हो! नियतीपुढं कुणाचंही काही चालत नाही. महारथी कर्ण साक्षात सूर्याचा पुत्र होता. माता कुंतीला कुमारी अवस्थेत मिळालेलं ते वरदान आहे. कर्ण ज्येष्ठ अन् श्रेष्ठ कौंतेय आहे. त्याला तिलांजली देणं तुझं कर्तव्य आहे. मी सांगतो, ते सत्य आहे. धर्मनिष्ठ युधिष्ठिरा, कौंतेय म्हणून आदरानं,
ज्येष्ठ म्हणून नम्रतेनं, दाता म्हणून कृतज्ञतेनं कर्णाला तिलांजली दे.’ साक्षात संयम असा लौकिक असणाऱ्या युधिष्ठिराचे बळ त्या शब्दांनी खचत होते. त्याने कष्टाने गंगेची ओंजळ उचलली. ‘अज्ञानाच्या आवरणात आणि विजयाच्या उन्मादात सदैव तुझ्या मृत्यूची इच्छा करणारा मी युधिष्ठिर, हे महारथी कर्णा, ज्येष्ठ अन् श्रेष्ठ कौंतेया... आज तुला...’ पुढचे शब्द उच्चारण्याचे बळ युधिष्ठिराला राहिले नाही. थरथरणाऱ्या ओंजळीतील
जल सुटले. गंगेच्या विशाल प्रवाहात एक नाजूक खळगा क्षणभर दिसला आणि युधिष्ठिर पाण्यात ढासळला. त्या धक्क्यातून सावरलेल्या पांडवांच्या मनांत एकच शोक उसळला. अर्जुनाच्या मनाचे बांध फुटले. तप्त वाळूवर अंग झोकून देऊन, आपल्या हाताने वाळूचे तोबरे घेत तो मूक रुदन करीत होता. सारे मन गुदमरून गेले होते. नौबत झडावी, तसा अखंड नाद मनात उठत होता.

‘कर्ण...राधेय नव्हे, कौंतेय!! वैरी नव्हे, बंधू!
‘शस्त्रस्पर्धेच्या वेळी याच कर्णाचा राधेय, सूतपुत्र म्हणून मी अपमान केला होता. सरोवरात पडलेल्या प्रतििंबबाला पाहून चंद्राला गारगोटी समजलो होतो. ‘हाच तो कर्ण! द्रौपदीस्वयंवराच्या वेळी मत्स्यभेद करूनही अपमानित बनलेला. शौर्यामुळं नव्हे... कीर्तीमुळं नव्हे... खोट्या कुलाभिमानामुळं. निमूटपणं! ‘हाच ना तो वीर, ज्याला द्रौपदीवस्त्रहरणाची सारी दूषणं दिली! ती दूषणं तरी खरी होती का? ‘हे महाबाहो, अभिमन्यूच्या वधात तुझा हात नव्हता, हे फार उशिरा कळलं. पण त्याआधी तुझ्या पुत्राचा वध मात्र मी सूडभावनेनं केला होता. ते पाहत असूनही तुझ्या मुखातून शाप का बाहेर पडला नाही, हे आज समजून तरी काय उपयोग?...’ जवळ येणाऱ्या पावलांच्या आवाजाने अर्जुन भानावर आला. त्याने दचकून वर पाहिले.

कृष्णाची सावली त्याच्यावर पडली होती. मागे सूर्य असल्याने त्या आकृतीचे रूप दिसत नव्हते. ती कृष्णच्छाया पुढे सरकत होती. अर्जुन पुन्हा सावध झाला. र्मूितमंत तिरस्कार त्याच्या चेहऱ्यावर प्रकटला. कृष्ण अधिक जवळ येत आहे, हे ध्यानी येताच पडल्या जागेवरून खुरडत दूर जात तो कष्टाने उठला. मागे सरकत तो ओरडला, ‘थांब, कृष्णा! माझ्याजवळ येऊ नकोस. तुझ्या पापी हातांचा स्पर्श माझ्या शरीराला करू नकोस. अरे, कुणी सांगितलं होतं आम्हांला असलं कलंकित राज्य हवं, म्हणून! जन्माला येताच दैवी वनवास घेऊन आलेले आम्ही, असला शापित विजय मिळण्याऐवजी आयुष्यभर आनंदानं वनवास पत्करला असता. साक्षात अग्नीकडून जे गांडीव धनुष्य हस्तगत केलं, ते का मोठ्या भावाच्या वधासाठी? तुला हे नातं माहीत होतं. तुला आमच्या ऋणानुबंधाची जाण होती. तरीही या अक्षम्य पातकाचा धनी बनवलंस! कृष्णा, तुझ्यावर निष्ठा ठेवली, त्याचं हे फळ दिलंस! तूच असा आमच्या अधोगतीला कारणीभूत होशील, असं स्वप्नातही वाटलं नव्हतं. धिक्कार असो...’

अश्रू ढाळणारा, दु:खाने संतप्त बनलेला अर्जुन कृष्णाकडे पाठ फिरवून जात होता. कृष्णाकडे न पाहता शोकव्याकूळ पांडव अर्जुनामागून जात होते. कुणाला अडवण्याचे सामथ्र्य कृष्णाच्या ठायी नव्हते. त्याची दृष्टी कुंती-द्रौपदींकडे वळली. द्रौपदी सुन्न होऊन निश्चल उभी होती. ओठ थरथरत होते. आरक्त नेत्रांत अश्रू गोळा
झाले होते. आपला उजवा तळहात सामोरा धरून ती तो तळहात स्थिर दृष्टीने निरखीत होती. हळूहळू तो तळहात तिच्या कपाळाकडे जाऊ लागला. द्रौपदीचा कुंकवाकडे जाणारा तो हात पाहताच कृष्ण पुढे झाला आणि त्याने तो हात पकडला. मनगटावर पकडलेल्या मिठीच्या स्पर्शाने द्रौपदी सावरली गेली. तिचे अश्रुपूर्ण व्याकूळ डोळे कृष्णाच्या डोळ्यांना भिडले. ‘कृष्णा, हवं, ते हरवणं आपल्या दैवी सदैव लिहिलं आहे का, रे?’ राजमाता कुंती कष्टाने उठत होती. दौपदीने आपला हात सोडवून घेतला आणि कुंतीला आधार देण्यासाठी ती धावली.
द्रौपदीच्या आधाराने उभी राहत असलेल्या कुंतीने कृष्णाकडे पाहिले. तिच्या डोळ्यांत सारे भाव तरळून गेल्याचा भास कृष्णाला झाला.

कुंतीसह द्रौपदी निघून गेली. त्या शांत गंगातटाकी आता कोणी उरले नव्हते. एकटा कृष्ण त्या कातळावर उभा होता. अस्ताचलाला जाणाऱ्या तिरप्या सूर्यकिरणांत गंगेचा प्रवाह पाहत तो उभा होता, एकटा...