Saturday, 27 December 2014

सेलेक्टिव्ह मेमरी

माणसाच्या आवाजावरून त्याच्या व्यक्तिमत्त्वाचा अंदाज बांधता येतो असं म्हणतात. घरंदाजउच्चभू्रपणाचा कितीही आव आणला तरी एकदा तोंड उघडलं की पितळ उघडं पडतंच. असंस्कृत, गावंढळ भाषा, चिरका स्वर आणि हेल काढून बोलणं सुरू झालं की बाह्य रंगरूपाला, भपकेदार सुगंधित कपड्यांना काही अर्थच उरत नाही. मद्रासहून मुंबईत येऊन डेरेदाखल झालेली रेखा सुरुवातीच्या काळात अगदी अशीच होती. तिच्या बेढब शरीराचा मला कधी त्रास झाला नाही, पण तिने बोलण्याकरता तोंड उघडलं की तिचा तो आवाज माझ्या मस्तकात जात असे. घाटावर कपडे आपटून धुणाऱ्या अडाणी, अशिक्षित धोबिणी ज्या र्कश, किनऱ्या आवाजात बोलतात तशी अखंड बडबड करून रेखा सगळ्यांना वैताग आणायची. ...


आज तीच रेखा हॉलीवूडमधल्या जगप्रसिद्ध गायिकेच्या थाटात नाजुक किणकिणत्या आवाजात बोलते, तेव्हा ऐकणाऱ्याच्या कानाशी त्याचे प्राण जमा होतात. आवाजाचा बादशहा असणाऱ्या एका अव्वल शिक्षकाकडून तिने मोठ्या परिश्रमाने धडे घेतले आणि आपल्या वागण्या-बोलण्यात आमूलाग्र बदल घडवून आणला. (अमिताभ बच्चनचं वर्णन आणखी कुठल्या शब्दात करणार?)... आवडत्या पुरुषाच्या प्रेमात कंठ बुडालेली स्त्री तन, मन आणि आत्मा समर्पित करून किती अत्युच्च दर्जाचं यश मिळवू शकते, याचं रेखा हे सर्वोत्तम उदाहरण आहे. काही वर्षांपूर्वी मद्रासहून रेल्वेने आलेली काळी, बेढब मुलगी बघता बघता केवढी बदलली! माझा तर विश्वासच बसत नाही!! अफाट कष्टहिंमत, तीव्र महत्त्वाकांक्षा आणि बुद्धिमत्तेच्या बळावर रेखाने आपला कायापालट घडवून आणला. आज `रेखा' नावाच्या सुंदर, सुसंस्कृत स्त्रीलाभेटताना तिच्या मोहक व्यक्तिमत्त्वाची भुरळ पडल्याशिवाय राहात नाही. अर्थात, काहींच्या मते रेखामधला हा बदल वरवरचा आहे... पांढऱ्या संगमरवराने मढवलेल्या तिच्या बंगल्याची दारं बंद झाली की आपला मुखवटा फेकून रेखा पुन्हा पहिल्यासारखीच मद्रासी अम्मा होते असं अंतर्गत वर्तुळातले काहीजण अगदी ठामपणाने सांगतात.


मी `स्टारडस्ट' सोडल्यानंतर काही वर्षांनी रेखाबद्दल लेख लिहिण्याची जबाबदारी माझ्यावर टाकण्यात आली. ठरल्या वेळी मी लेख दिला. तो प्रसिद्ध झाल्यावर रेखा बरीच दुखावली असं माझ्या कानावर आलं. पण तिची समजूत घालण्याच्या, स्पष्टीकरण देण्याच्या भानगडीत मी अजिबात पडले नाही... त्यानंतर आम्ही दोघी भेटलोदेखील नाही. चार-पाच वर्षांपूर्वी गौतम राज्याध्यक्षच्या स्टुडिओत योगायोगानेच आमची गाठ पडली. माझं फोटोसेशन संपवून मी निघणार एवढ्यात गौतम म्हणाला, `संध्याकाळी रेखा येते आहे'... मग मात्र माझा पाय निघेना. मी तिथेच थांबले. काही वेळाने रेखाच्या नोकरचाकरांचा ताफा येऊन दाखल झाला. असंख्य कपडे आणि दागदागिन्यांनी भरलेल्या मोठमोठ्या ट्रंका प्रत्येकाच्या हातात होत्या. गौतमच्या स्टुडिओत पाय ठेवायला जागा उरली नाही. ... 

अडीच-तीनच्या सुमारास रेखा आली... अत्यंत साधा पांढऱ्या रंगाचा सलवार कुर्ता आणि पेंसिलने काळजीपूर्वक कोरलेल्या `ट्रेडमार्क' भुवया सोडल्या; तर चेहऱ्यावर कोणत्याही प्रसाधनाचा अगदी अंशदेखील नाही! माझ्याकडे नजर वळताच ती क्षणभर थबकलीच... पण लगेच तिने स्वत:ला सावरलं आणि एक हलकासा नाजूक प्रश्न मला कू आला, `हॅलो, हाऊ आर यू?'

माझ्यासोबत माझी मुलगी अवंतिका होती. माझ्याशी एक ओळखीचं स्मित करून रेखा लगेच अवंतिकाकडे वळली. काही वेळातच दोघींची चक्क दोस्ती झाली. स्वत:भोवतीचं झगमगीत ग्लॅमर विसरून एका तरुण मुलीशी मनापासून गप्पा मारणाऱ्या रेखाकडे मी पाहातच राहिले. अवंतिकाचा आनंद तर गगनात मावत नव्हता. त्या दोघींनी एकमेकींबरोबर फोटो काढले. नंतर माझ्याही गळ्यात हात टाकू रेखा कॅमेऱ्यासमोर उभी राहिली. शेवटी तर तिने गौतमच्या हातातून कॅमेरा जवळपास हिसकावून घेतला आणि स्वत: आमच्या दोघांचा फोटो काढला. ही रेखा काही वेगळीच होती... परकरी पोरीच्या उत्साहाने वावरणारी, खट्याळ, थोडीशी नखरेल आणि उत्स्फूर्त!– त्या दिवसापासून पुन्हा ती भेटली नाही पण गौतमशी भेट झाली की विसरता अवंतिकाची चौकशी करते. अवंतिका तर रेखा नामक सौंदर्यसम्राज्ञीच्या चिरकालीन मोहजालात कायमची अडकली आहे

Thursday, 25 December 2014

द मिसिंग रोझ

फेब्रुवारी २२
माझ्या लाडक्या आईस,

माझ्या लहानपणी ‘इतरां’च्या अडथळ्यांना ओलांडून तुला शोधायचं माझं स्वप्न मी जपू शकले होते. पण जसा काळ पुढे सरकला, तसं मलासुद्धा इतर बनवण्याच्या ‘इतरां’च्या सततच्या प्रयत्नांपुढे माझी शक्ती कमी पडू लागली. मग एका रात्री मला स्वप्न पडलं. मी एका छोट्या बोटीत होते आणि ती बोट समुद्रातल्या प्रवाहाबरोबर मार्ग आक्रमत होती. मी सपेâद नाइटगाउन आणि केशरी हॅट घातली होती. क्षितिज स्वच्छ होतं, पण मला पलीकडे नेण्यासाठी त्या बोटीला वल्हं किंवा शीड नव्हतं. मी जेव्हा तशीच असाहाय्य अवस्थेत बोटीत बसले होते तेव्हा एका करड्या रंगाच्या ढगामागून तू माझ्याशी बोललीस.

‘‘मेरी, माझ्याजवळ परत ये.’’
‘‘आई, तू कुठे आहेस?’’
‘‘आपली ताटतूट झालेली नाही मेरी! मी तुझ्याजवळ नेहमीच असते.’’
‘‘मग मी तुला पाहू कशी शकत नाही?’’
‘‘कारण ‘तू’ माझ्याजवळ नाहीस.’’
‘‘मग मी तुझ्याजवळ कशी येऊ?’’
‘‘तू मला तुझ्या स्वत:मध्ये पाहा.’’
‘‘ते मला कसं जमणार?’’
‘‘मग मी तुला दिलेल्या ‘भेटी’मध्ये मला पाहायचा प्रयत्न कर.’’
तेवढ्यात अचानक आकाश फाटल्यासारखा कानठळ्या बसवणारा एक प्रचंड आवाज झाला. प्रकाशाचा एक मोठा हात खाली आला आणि माझी हॅट काढून त्याने माझ्या डोक्यावर पांढऱ्या गुलाबांचा एक सुंदर मुकुट बसवला. आई, तो हात तुझाच होता आणि आजपर्यंत तू दिलेल्या ‘भेटी’पैकी ती सर्वात अमूल्य भेट होती!

त्या मुकुटाचं प्रतििंबब पाण्यात पाहून त्याचं सौंदर्य मी थोडा वेळ न्याहाळलं, पण नंतर अचानक एक मोठं वादळ उठलं आणि माझी बोट त्या गगनचुंबी लाटांमुळे फेकली जायला लागली. तेव्हा, ‘आई, मला वाचव’ असं म्हणत, हुंदके देत घाबरून मी बोटीच्या तळाशी लपून बसले.

थोड्या वेळाने वारा थांबल्यावर पाऊस पडू लागला आणि समुद्रसुद्धा शांत झाला.

मग मी जेव्हा पाण्यामध्ये पुन्हा माझं प्रतििंबब पाहिलं तेव्हा माझ्या लक्षात आलं की, माझा मुकुट हरवला होता! त्या वेळी मला सर्वनाश झाल्यासारखं वाटलं. मला कोरड्या पडलेल्या नदीसारखं किंवा पंख कापलेल्या पक्ष्यासारखं किंवा सुवास नसलेल्या गुलाबासारखं वाटलं. तरीसुद्धा अजूनही मी एक नदी किंवा एक पक्षी किंवा एक गुलाब होते. त्यामुळे मला माझा मुकुट शोधायलाच हवा होता. मी बोटीत शोधलं, दूरवर शोधलं, समुद्रामध्ये शोधलं आणि आकाशातदेखील शोधलं; पण मला तो सापडला नाही. मग मी तुला साद घातली, ‘‘आई, माझा मुकुट कुठे गेला?’
‘‘मेरी, तू खाली वाकून बघ.’’

मी खाली वाकून माझं प्रतििंबब पाहिल्यावर मला दिसलं की, माझा मुकुट फक्त घसरून मानेवर मागच्या बाजूला गेला होता. मग तू परत माझ्याशी बोललीस. पण या वेळी तुझा आवाज आकाशातून न येता तो माझ्या मुकुटातल्या गुलाबांमधून येत होता. 

‘‘मेरी, सोनुल्या, लक्षात ठेव की तो आवाज हरवला आहे असं कधीच समजू नकोस. तुझ्याजवळ पहिल्यापासून असलेली गोष्ट तुझ्यापलीकडे शोधू नकोस.’’ त्याच वेळी समुद्राच्या पाण्यातून एक राजवाडा वर आला. त्याच्याभोवती एक सुंदर बाग होती. त्याच्या भिंतीवर सगळीकडे गुलाबांचे वेल पसरलेले होते आणि त्यांच्या पलीकडून बुलबुलांचं सुमधुर संगीत ऐकू येत होतं.

तू परत एकदा माझ्याशी बोललीस, ‘‘तुला माझा आवाज ऐकायचा असेल, तर बागेतल्या रस्त्यावर जा. त्या माळ्याचा हात धर आणि गुलाब काय म्हणतायत ते ऐक.’’

‘‘पण आई, तो राजवाडा किती दूर आहे. त्याच्या आणि माझ्यामध्ये एवढा मोठा समुद्र आहे. शिवाय मला पोहताही येत नाही.’’

‘‘तू घाबरू नकोस. नुसती चालत राहा. फक्त तू तुझं सामान मात्र मागे ठेवून ये. म्हणजे तू पाण्यावर तरंगू शकशील.’’

‘‘पण माझ्याजवळ काहीच सामान नाहीये.’’

‘‘पाण्यावर तरंगू शकणार नाहीस असं समजणं हा विचार हेच सर्वात जड सामान आहे. म्हणून ते सोड आणि चालायला सुरुवात कर.’’

‘‘पण आई, ह्या मार्गाने मी कुठे पोहोचेन?’’

‘‘माझ्याकडे!’’

‘‘म्हणजे ह्याच जगात मी तुला भेटू शकते?’’

‘‘हो, ह्याच जगात.’’

हे स्वप्न मी कधीच विसरू शकले नाही आणि ते खरं होईल याची वाट पाहत जगले! तीन वर्षानंतर माझी मैत्रीण आणि तिच्या कुटुंबाबरोबर मी फिरायला गेले असताना आम्ही उतरलो होतो त्या गेस्ट हाउसच्या मागे लपलेली एक गुलाबाची बाग मला दिसली. पुढे थोड्याच अंतरावर मला ‘टोपकापी’ राजवाडा दिसत होता आणि तो मी स्वप्नात पाहिलेल्या राजवाड्यासारखा दिसत होता. ती बाग आणि तो राजवाडा पाहिल्याबरोबर मला वाटलं की, ज्या जागेला मी भेट द्यावी असं तुला वाटत होतं, ती हीच जागा असावी. ती माझी कल्पना खरी ठरली!

गेस्ट हाउसची मालकीण झेनेप, ही एक असामान्य बाई होती, कारण ती ‘इतरां’सारखी नव्हती. मी इतके दिवस कशाची वाट पाहतेय ते तिला माहीत होतं आणि तुझा आवाज ऐकायला ती मला नक्कीच मदत करणार होती. नंतर ती मला गुलाबाच्या बागेतल्या ‘जादुई-सफरी’ला घेऊन गेली. गुलाबाचं बोलणं ऐकण्यासाठी काय करायचं असतं, ते तिनं मला शिकवलं. त्या वेळेस तिनं माझ्या अंत:करणात जे बीजारोपण केलं; त्याच्या मदतीने कित्येक वर्षानंतरही अगदी माझ्या घरात बसूनदेखील मी गुलाबांचं बोलणं ऐकू शकले. बहुतेक माझ्या पुढच्या पत्रात मी माझ्या प्रवासातल्या या तिसऱ्या पर्वाबाबत जास्त सांगू शकेन. 

तुझीच मेरी

Tuesday, 9 December 2014

महाभारतातील मातृवंदना

दर्शनापूर्वी...

रामायणात श्रीराम केंद्रस्थानी आहेत. रामायणाचे कथानक रामाभोवती गुंफलेले आहे. रामाखेरीज इतर पात्रे गौण आहेत. सीतेला रामायणाची नायिका म्हणता येईल; पण सरतेशेवटी सीतेनेही रामांच्या व्यक्तिरेखेत आत्मसमर्पण केले आहे. लक्ष्मण आणि भरतासारखी पात्रे क्वचितच उठून दिसतात तोच पुन्हा लगेच रामात विलीन होऊन जातात. हनुमान आणि रावण ही दोन पात्रे रामकथेच्या उत्तरार्धात विकसित होत असताना एकूण घटनाक्रमाचा एक भाग बनून जातात. रामायणाचे रचनाकार महर्षी वाल्मीकींनी रामकथेच्या आरंभीच हे स्पष्ट केले आहे. स्वत: ब्रह्मदेवांकडून त्यांनी रामाची ओळख करून घेतली आहे. रामायण म्हणजे एका लोकोत्तर पुरुषाच्या जीवनाचे चित्रण करण्याचा उपक्रम मात्र आहे. ‘लोकोत्तर पुरुष’ असाच रामाचा परिचय करून देऊन त्याच्या जीवनाचे चित्रण करण्यास खुद्द ब्रह्मदेवानेच वाल्मीकींना सांगितले आहे. त्यामुळे ‘रामायण म्हणजे रामकथा’ असे नि:संकोचपणे म्हणता येईल.

महाभारताबद्दल तसे म्हणता येणार नाही. महाभारताची कथाच अशी गुंतागुंतीची आणि व्यापक आहे की त्यातून एका मुख्य पात्राला नायक म्हणून काढणे कठीण आहे. तसे पाहता, महाभारताचे रचनाकार कृष्ण द्वैपायन व्यास अगदी त्रयस्थपणे, केवळ एक सृजनकार या नात्याने महाभारताची रचना करत नाहीत, कारण ते स्वत: महाभारतातील एक पात्रही आहेत. वाल्मीकी ज्या तटस्थपणे रामायणाचे चित्रण करतात तशा तटस्थपणे व्यास महाभारताचे आलेखन करत नाहीत. व्यासांकडून अशा तटस्थेची अपेक्षाही करता येणार नाही. कारण ते महाभारताच्या प्रारंभी आणि शेवटी दोन्हीवेळी अवतीर्ण होणारे त्यातील एक पात्र आहेत. हजारो पृष्ठांच्या, शेकडो घटनांच्या या कथेत, एक पात्र म्हणून व्यासांचाही अधूनमधून सहभाग आहे. तरीसुद्धा व्यासांना महाभारताचा नायक विंâवा एक प्रमुख पात्र म्हणता येणार नाही. 

व्यासांपाठोपाठ लगेच नाव आठवते ते कृष्णाचे! कृष्ण ही महाभारतातील एक प्रमुख व्यक्तिरेखा आहे हे खरेच, त्यातील बहुतांश घटनांवर कृष्णाचे वर्चस्व आहे हेही खरे... कृष्णाच्या अनुपस्थितीत जे घडते त्यात घटनांपेक्षा दुर्घटनाच अधिक आहेत. पांडव द्यूतात आपले सर्वस्व हरल्यावर वनवास भोगत होते त्यावेळी, सभापर्वात कृष्णाने स्वत: युधिष्ठिराला म्हटले आहे की, ‘‘मी जर तेथे हजर असतो तर हे सारे घडलेच नसते!’’ अशा तेव्हेने, महाभारतातील तमाम घटनांच्या होण्यान होण्यावर कृष्णाच्या व्यक्तिमत्त्वाचा प्रभाव आहे. तरीसुद्धा कृष्णाला महाभारताचा नायक म्हणता येणार नाही. महाभारतात कृष्णाचा प्रवेशच खूप उशिरा झाला आहे. द्रौपदी स्वयंवराच्यावेळीही महाभारताच्या घटनाक्रमामध्ये कृष्ण पहिल्यांदाच दिसतो तेव्हा त्याच्याबरोबर त्याचा पुत्र प्रद्युम्न आहे. कृष्णाचे वय तेव्हा किमान पन्नास वर्षांच्या जवळपास असले पाहिजे असे विद्वानांचे मत आहे. म्हणजेच कृष्णचरित्राचे आलेखन हा काही महाभारताचा विषय नाही.

या खेरीज धृतराष्ट्र, युधिष्ठिर, दुर्योधन किंवा कर्ण ही अन्य पात्रेही वेळोवेळी दिसतात, स्वतंत्र व्यक्तिरेखा म्हणून विकसित होतात, घटनांवर त्यांची छाया असते आणि वाचकांच्या मनावर त्यांचा प्रभाव पडतो हे सर्व जरी खरे असले तरीसुद्धा ह्यांपैकी कुणीच महाभारताचा नायक ठरू शकत नाही. महाभारताच्या विस्तृत कथेतील ही सर्व फक्त ‘महत्त्वाची पात्रे’ आहेत इतकेच!

भीम व अर्जुन हे लक्ष्मण-भरताप्रमाणे स्वत:ला थोरल्या भावाच्या व्यक्तिमत्त्वात विलीन करून टाकत नाहीत; भरत-लक्ष्मणापेक्षा ही दोन्ही पात्रे अधिक विकसित आणि स्वतंत्र आहेत हे मान्य केले तरी ह्या दोघांचीही महाभारताचे मुख्य पात्र म्हणून गणना होऊ शकत नाही. 

महाभारतातील सर्वाधिक महत्त्वाचे पात्र म्हणजे भीष्म! कथेचे रचनाकार असलेल्या व्यासांचा या गणनेत अपवाद केल्यास, इतर शेकडो पात्रांमध्ये हिमालयाच्या शिखरासारखे व्यक्तिमत्त्व भीष्मांचे आहे. कृष्णाचे भव्य आणि उत्तुंग व्यक्तिमत्त्व वजा करता भीष्म हेच महाभारतातील सर्वाधिक महत्त्वाचे पात्र आहे. महाभारत ही कुरुवंशाची कथा आहे आणि कृष्ण तर कुरुवंशीय नाही; त्यामुळे कथेचा उगम आणि सातत्य लक्षात घेता भीष्म हेच सर्वांत महत्त्वाचे ठरतात. कथेच्या प्रारंभी, व्यासांनंतर लगेच त्यांचा प्रवेश होतो. त्यावेळी ते भीष्म नाहीत, देवव्रत आहेत; परंतु कुमार देवव्रत भीष्म झाल्यानंतर मात्र महाभारतातल्या एकजात सर्व घटनांवर - कुरुक्षेत्रावरील युद्ध समाप्त होऊन युधिष्ठिराचे राज्यारोहण झाल्यानंतरही-भीष्मच सर्वोपरी स्थान राखून आहेत. म्हणजे भीष्मांना महाभारताचे नायक मानले नाही तरी सर्वाधिक महत्त्वाचे पात्र म्हटलेच पाहिजे. मग महाभारताच्या नायकपदी आहे तरी कोण? 

महाभारताची कथा नायकविहीन वाटते एवढेच तिचे वेगळेपण नाही. एकापेक्षा एक वरचढ अशी उत्तमोत्तम पात्रे त्यात आहेत. वर उल्लेखिलेल्यांखेरीज द्रोणाचार्य, कृपाचार्यांसारखी महत्त्वाची पात्रे आहेत. ह्या सगळ्यांचे एक अनोखे वैशिष्ट्य आहे. कृष्णाचा एक अपवाद वगळता या अन्य सर्व प्रमुख पात्रांपैकी कुणाचाच जन्म, सामाजिक मूल्यांनी सर्वोपरी मानलेल्या स्त्री-पुरुष संबंधातील स्वीकृत लग्नपद्धतीने झालेला नाही. ह्या सर्वांच्या जन्माशी एखादी विशेष कथा निगडित आहे. अधिकांश पात्रे एकतर चमत्कारिक किंवा मग अवैध संबंधातून जन्मलेली आहेत. महाभारताचे सर्जक असलेल्या स्वयं व्यासांचा जन्म एका हळव्या, दुबळ्या क्षणाच्या परिणामामुळे झाला आहे. द्रोणाचार्यांचे पिता भारद्वाज ह्यांचे स्खलित वीर्य द्रोणात पडले त्याच्या परिणामस्वरूप द्रोणाचार्यांचा जन्म झाला आहे. कर्ण, पांडव, कौरव सर्वांबद्दल असेच काही ना काही सांगता येईल.

एक ओझरती नजर महाभारतातील स्त्रीपात्रांवरूनही फिरवूया! असे करताच, महाभारत-कथेचा नायक कोण हा प्रश्न सोपा झाल्यासारखा वाटतो. वरवर पाहता हे विधान काहीसे आश्चर्यकारक वाटण्याजोगे आहे. जरा खोलात शिरून तपशिलांचा वेध घेतल्यावर मात्र, ह्या सगळ्या स्त्रीपात्रांचे एक आगळेवेगळे वैशिष्ट्य नजरेस पडून आपण चकित होतो. वर म्हटल्याप्रमाणे महाभारतातील सर्वाधिक तेजस्वी आणि आपल्या विराट व्यक्तित्वाने विश्वसाहित्यात स्थान मिळवू शकतील अशा या तमाम पात्रांचे पिता बहुतांशी कुठेच या मुलांचे आयुष्य साकारायला किंवा त्यांचा विकास घडवायला पुढे आलेले दिसत नाहीत.

एखाद-दुसरा अपवाद वगळता प्रत्येकाचा पिता आपल्या पुत्राला अवैध जन्म देऊन लगेचच अदृश्य झाला आहे. पुत्रजन्माचाच काय, पुत्र संगोपनाचाही सगळा भार, सगळा संघर्ष ह्या स्त्रीपात्रांनीच सहन केला आहे. मग ती सत्यवती असो की कुंती, गांधारी असो की कोवळी किशोरी उत्तरा! सत्यवतीच्या उदरी जन्मलेले दोन्ही पुत्र विशेष काही करू शकण्याआधीच मृत्युमुखी पडतात आणि त्यानंतर वंशविस्तारासाठी दोघी तरुण सुनांसह सत्यवती जो संघर्ष करते ती अतिशय अद्भुत आणि रोमांचकारी कहाणी आहे. या सर्व स्त्रियांनी कठीण परिस्थितीला तोंड देऊन आपल्या गर्भाला जन्माला घातले. जन्म दिल्यानंतर त्याच्या पालनपोषण-संगोपनाचा कळत-नकळत अंगावर येऊन पडलेला भार पेलला आणि आपल्या मुलांतून ‘उत्तुंग व्यक्तिमत्त्वे’ निर्माण करून समाजापुढे सादर केली. अशा तेव्हाने भीष्म वा द्रोण, युधिष्ठिर वा कर्ण, दुर्योधन असो की अभिमन्यू, भीमार्जुन असोत की धृतराष्ट्र-विदुर... ही यादी पुष्कळ लांबवता येईल, या सगळ्यांच्या आपापल्या स्थानाची खरी अधिकारी कुणी असेल तर ती त्यांची जननीच आहे. ह्या मातांनी जे भोगले त्याचे यथायोग्य परिप्रेक्ष्यातील मूल्यांकन खुद्द व्यासांनीही महाभारतात केले नाही असे म्हटले नाही तरी ह्या मातांच्या अनोख्या स्थानाचे अलगपणे, एका विशिष्ट दिशेने दर्शन घेण्याचे फारच कमी प्रयास झाले आहेत ह्यात शंकाच नाही.

महाभारत हे एक इंद्रधनुष्य आहे. त्यातला अमुकच एक रंग बघायचा असेल तर तो खास प्रकारच्या भिंगांच्या माध्यमातूनच त्या विशिष्ट रूपात बघता येईल. अनंत आकाशात इंद्रधनुष्याचा सप्तरंगी पट्टा बघता येतो पण त्यातल्या एकाच रंगाला वेगळा काढून त्याच्या सौंदर्याचा आनंद घ्यायचा असेल तर त्यासाठी खास भिंगाची गरज असते. अशा विशिष्ट भिंगातून महाभारताच्या ह्या स्त्रीपात्रांकडे पाहून आपण मोहित होतो. एवढेच नव्हे तर थक्क, स्तिमित होतो. ही स्तंभित अवस्था ओसरल्यावर पहिलीच संवेदना उमटते - अरे! महाभारतकथेच्या नायकपदी स्थापित करायचेच असेल तर दुसऱ्या तिसऱ्या कोणाला नाही — ह्या मातांना, त्यांच्या मातृत्वालाच
ते स्थान दिले पाहिजे!

परंतु ह्या मातृत्वाला महाभारताच्या नायकपदी अभिषेक करावा न करावा तोच, आपल्या सात-सात मुलांना जन्मताक्षणीच पाण्यात सोडून देणारी गंगा दिसते तशाच, कौमार्यावस्थेत मातृत्व मिळाल्यावर पुत्राचा त्याग करणाऱ्या माता सत्यवती आणि माता कुंती ह्या दोघीही दिसतात! प्रजोत्पत्तीस असमर्थ असलेल्या पतीऐवजी अन्यांकडून गर्भधारणाऱ्या कुंती, माद्री दिसतात तशाच, पितृतुल्य व्यासांशी संबंध करून धृतराष्ट्र वा पांडूला जन्म देणाऱ्या विधवा अंबिका - अंबालिका दिसतात...

आणि लगेचच एक अवघड प्रश्न उभा ठाकतो!

ह्या... ह्या माता महाभारताच्या नायकस्थानी कशा असू शकतील? असू शकतील... निश्चित असू शकतील! एकच अनिवार्य अट आहे - एखादी घटना, ती कथा, तिचा सूचक संकेत आणि त्या सूचक अर्थच्छायेत ह्या प्रश्नांचे रहस्य जाणण्यासाठी त्या खास भिंगातून दिसणारे दृश्य बघायला मनाला शिकवावे लागेल, तसे स्वच्छ निर्मळ मन तयार करावे लागेल. गल्लीबोळात बसल्याबसल्या कथेकऱ्यांच्या ऐकीव कहाण्यांतून डोक्यात भरवून घेतलेले अर्थ बाजूला ठेवावे लागतील; त्यातून मुक्त व्हावे लागेल!

नाहीतरी, महाभारत म्हणजे सगळे काही छान छान असलेला धर्मवाचनासाठीचा ग्रंथ नव्हे! महाभारत म्हणजे मानवजातीचे समग्र जीवनच आहे. अशा समग्र जीवनाचे त्याच्या संपूर्ण रूपात दर्शन घ्यायचे असेल तर सगळे काही छान छान आणि उत्तमोत्तम असण्याची अपेक्षा ठेवता येत नाही. अपेक्षा एवढीच ठेवता येते, की जीवन सांगोपांग प्रतिबिंबित व्हावे! 

ही लेखमाला म्हणजे, महाभारतातील ह्या मातांमध्ये अशा संपूर्ण जीवनाचे दर्शन घडते की नाही, प्रतिबिंबित होते की नाही हे बघण्याचा एक प्रयास आहे. हा आयास रोमांचक आहे, रमणीय आहे आणि म्हणूनच, सारे काही उमजून घेण्यासाठी परिश्रम करायला तयार असणारे स्वस्थ निर्मळ मन हीच त्यासाठीची पूर्वअट आहे. ही अट लक्षात ठेवूनच पुढील पृष्ठांतून आपण महाभारतातील मातांचे दर्शन घेऊया! 

Monday, 1 December 2014

देसी ‘स्टीव्ह’ची गोष्ट - योगेश शेजवलकर

देसी स्टीव्हची गोष्ट


कणखर देशा... दगडांच्या देशा म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या राज्यातल्या माणसांची हृदयेही पाषाणाची असावीत अशी शंका येणारी घटना त्या काळोख्या रात्री घडली. एका कॉलेजकुमारीने नको त्या उद्योगातून जन्माला आलेल्या अवघ्या तीन दिवसांच्या स्टीव्हला कचराकुंडीत फेकून दिलं... आणि ही माता गडद अंधारात कायमची दिसेनाशी झाली.

योगेश शेजवलकर
दुसऱ्या दिवशी सकाळी नेमाने फेरफटका मारायला निघालेल्या एका आजीआजोबांना स्टीव्हच्या रडण्याचा आवाज ऐकू गेला आणि मग पोलिसांच्या उर्मट प्रश्नांना उत्तरे द्यायची मानसिक तयारी करून त्यांनी चौकीत फोन लावला. मग पोलीस आले.. कचऱ्याच्या ढिगातून स्टीव्हला बाहेर काढलं... पंचनामा झाला आणि मग स्टीव्हची वैद्यकीय तपासणी करून त्याला एका सरकारी इस्पितळात ठेवण्यात आलं.

इतके ऊन-पावसाळे पाहूनही अशा पद्धतीने लहान मूल सापडल्याचा अनुभव त्या आजी-आजोबांसाठी नवीन होता.. हेलावून टाकणारा होता. त्यामुळे त्या दोघांनी शक्य होईल तेवढं स्टीव्हसाठी करायचं ठरवलं (अर्थात आपल्या अमेरिकेत स्थायिक झालेल्या मुलांना काहीही न सांगता). स्टीव्हला ज्या अनाथाश्रमात ठेवलं होतं तिकडे ते दोघे गेले. नुकताच त्यांच्या लग्नाचा पन्नासावा वाढदिवस झाला होता त्यामुळे त्यांना तसंही काहीतरी सोशल कॉजसाठी करायचं होतचं त्यामुळे त्यांनी त्या अनाथाश्रमाला भरपूर देणगी दिली. ती देताना स्टीव्हला चांगल्या घरात दत्तक देण्याची अट घातली आणि ती पूर्ण होईपर्येत देणगीतली काही रक्कम स्वत;जवळ राखून ठेवली. (बहुतेक त्यामुळेच) खूप वर्ष मूल होत नसलेल्या सुसंस्कृत कुटुंबात स्टीव्हला दत्तक देण्यात आलं. त्या आजी-आजोबांचे कष्ट सार्थकी लागले... त्या नव्या घरात आनंदाला उधाण आलं... स्टीव्हचं कोडकौतुक सुरु झालं. अक्षरशः दृष्ट लागावी अशी कलाटणी स्टीव्हच्या आयुष्याला मिळाली.

मग काय? एक दिवस दृष्ट लागलीच. दत्तकविधीनंतर अवघ्या दोन वर्षातच स्टीव्हच्या या नव्या मातेला दिवस राहिले आणि मग (सर्व नातेवाईक, मित्रमंडळींच्या मते) त्या घराला AUTHORIZED वारस मिळाला आणि स्टीव्ह पायरेटेड मुलगाकम घरगडीझाला.

तरीही लोकलज्जेखातर स्टीव्हला शाळेत घालणे भाग होते म्हणून मग स्टीव्हची बोळवण एका साध्या शाळेत करण्यात आली. अर्थात त्यानी स्टीव्हची बुद्धीमत्ता लपून राहणार नव्हती. आपल्या तल्लख बुद्धीच्या तडाख्याने स्टीव्हने (नोकरी मिळत नाही म्हणून बी.एड. केलेल्या) शिक्षकांना लोळवायला सुरुवात केली आणि त्यांचा राग ओढवून घेतला. मग त्याच्या कुतूहलपूर्ण प्रश्नांना निरर्थक ठरवून त्याला वाह्यात ठरवण्याचा चंग त्याच्या शिक्षकांनी बांधला... कायम त्याला वर्गाबाहेर उभं केलं जाऊ लागलं... स्टीव्ह चौथीत असताना त्यांनी सातवी, आठवीच्या पुस्तकातील प्रमेय वापरून गणिते सोडवली म्हणून त्याचा पेपर भर वर्गात फाडून टाकण्यात आला आणि पालकसभेतून स्टीव्हला मुलांना बिघडवण्यासाठी कारणीभूत ठरवण्यात आलं.

या प्रगती(??)मुळे स्टीव्ह घरात आणखीनच नावडता बनला, सणसमारंभ, घरगुती कार्यक्रम, गेट-टुगेदर अशा कार्येक्र्मातून त्याला बॅनकरण्यात आलं. त्यामुळे मग सगळं कुटुंब एखाद्या कार्यक्रमाला गेल्यावर जेवण मिळवण्यासाठी स्टीव्हला पाच-सहा कि.मी. पायपीट करून एखाद्या देवी-देवतांच्या संस्थानाच्या/प्रतिष्ठाण (??) च्या महाप्रसादावर भागवावं लागायचं.

तरीही स्टीव्ह लढत राहिला.. स्वत:च्या आकलनानुसार, उपलब्ध स्त्रोतातून प्रयत्न करत राहिला... ज्ञान मिळवीत राहिला. बारावीनंतर इंजिनिअरिंगला जावे अशी त्याची फार इच्छा होती पण त्याच्या माता-पित्यानी त्याच्या हातावर कॉमर्स कॉलेजची अॅडमिशन टेकवली. स्टीव्ह वैतागला.. कॉलेजला जाईनासा झाला... नाक्यावरच्या कट्ट्यावर बसून कटिंग चहा आणि क्रीमरोल खात तो आपली चित्रविचित्र गॅजेटस् बनवू लागला. एक दिवस त्याने स्वतःची कंपनी उघडण्याचा निर्णय घेतला. भांडवल मिळवण्यासाठी अनेक बँकांचे त्याने खेटे घातले पण प्रत्येक ठिकाणाहून त्याला धक्के मारून बाहेर घालण्यात आले.

स्टीव्ह रडकुंडीला आला. आत्महत्या करावी या विचाराने एका तळ्यापाशी गेला. तळ्यातल्या गणपतीला वंदन करावे आणि आयुष्य संपवावे हा त्याचा निर्णय पक्का झाला आणि त्यानी मंदिराच्या गाभाऱ्यात प्रवेश केला. तिथल्या प्रसन्न वातावरणामुळे स्टीव्हच्या मनाला जरा शांतता लाभली आणि अचानक (बहुतेक गणरायाच्या कृपेने) त्याला एक अद्वितीय कल्पना सुचली. आत्महत्येचा बेत रद्द करून स्टीव्ह झपाटून कामाला लागला आणि त्यानंतरच्या गणेशोत्सवात स्टीव्हने एका मंडळाच्या वतीने टच आशीर्वादगणपती लॉन्च केला. गणरायाच्या चरणांना भक्तीभावाने टचकेल्यावर तथास्तुअसं आशीर्वाद मांडवभर घुमायचा आणि चरणस्पर्श करणारा भक्त आणि त्याला आशीर्वाद देणारा बाप्पा अशी इमेजतिथल्या स्क्रीनवर दिसायची (जास्तीचे पैसे देउन त्या दृश्याची प्रिंटपण भक्ताला मिळायची). टच आशीर्वादमूर्तीनी धमाल उडवून दिली... मंडळानी तुफान पैसा कमावला आणि मंडळाचा भाईस्टीव्हच्या धंद्याचाफायनान्सर कम पार्टनर झाला.

भाईला त्याच्या गावातून निवडणूक जिंकायची होती त्यामुळे सर्वप्रथम स्टीव्हने आपले लक्ष ग्रामीण भागावर केंद्रित केले आणि निरक्षर शेतकऱ्यांसाठी आणि साखरसम्राटांसाठी अफलातून गॅजेटस् बनवली. आता शेतकरी झाडाच्या सावलीत बसून टच पॅडवर नुसता टचकरून खुरपणी, नांगरणी, फवारणी करू लागला. एका टचनी आपला माल कारखान्याच्या गोडाऊनपर्यंत पोचवू लागला. साखरसम्राटांना एक टचकरून आपला काळा पैसा एका खोट्या अकाउंटमधून दुसऱ्या खोट्या अकाउंटमध्ये दडवता येऊ लागला. सगळं मस्त सेट झालं... धंदा वाढला... भाईदणक्यात निवडणूक जिंकला.

पण आता त्याला स्टीव्हला नफ्यात हिस्सा देणं जीवावर आलं त्यामुळे एक दिवस त्याने स्टीव्हसमोर घोडा ठेवला. कंपनीतून आत्ताच्या आता कल्टी मारली तर जीव न घेण्याची हमी त्याने स्टीव्हला दिली. बिचाऱ्या स्टीव्हला स्वत:च सुरु केलेल्या कंपनीतून बाहेर पडावं लागलं. तो अक्षरशः रस्त्यावर आला. त्यात त्याचं लग्नाचं वयही उलटून चालले होते. आता मंत्री झालेल्या भाईच्या धाकाने स्टीव्हला कोणी भांडवल देईना आणि पक्की नोकरी व धंदा नसल्याने त्याला पोरगीही मिळेना. शेवटी त्याच्या आईवडिलांनी त्याचा बँक बॅलन्स हातात घेतला आणि उलटा मुलीला हुंडा देऊन शेजारच्या राज्यातली एक घोडनवरी स्टीव्हच्या गळ्यात मारली (आणि मधल्यामध्ये आजवर स्टीव्हच्या पालनपोषणासाठी(???) केलेले पैसेही वळते केले).
लग्नाच्या निमित्ताने शेजारच्या राज्यात गेलेल्या स्टीव्हला ते झिरो लोडशेडिंगअसणारे राज्य फार आवडले. तसेही दगडांच्या देशातभाऊबंदकीची भांडणे सोडून बाकी काही होत नव्हतेच आणि भाईंच्यादबावामुळे काहीही करताही येणार नव्हते. त्यामुळे काही वर्ष तरी त्या राज्यात स्थायिक होण्याचा निर्णय त्याने घेतला. मग एकदिवस नव्या कंपनीच्या पायाभरणीसाठी तिथल्या जनता दरबारात त्याने राज्याच्या दाढीवाल्या मुख्यमंत्र्यांची भेट घेतली. मुख्यमंत्र्यांनी अगोदरच स्टीव्हबद्दलची सर्व माहिती मिळवली होती. त्यामुळे त्याला पाहताच मुख्यमंत्र्यांनी केम छो स्टीव्हभाई?’ असे म्हणत त्याला मिठीच मारली. आयुष्यात स्टीव्हचा इतका मोठा बहुमान पहिल्यांदाच झाला आणि पिकतं तिथे विकत नाहीह्याची त्याला प्रचीतीही आली’... आपली कोणालातरी किंमत आहे ह्या भावनेने स्टीव्ह गहिवरला.

दाढीवाल्या मुख्यमंत्र्यांनी स्टीव्हला पूर्ण सपोर्ट दिला आणि पुढच्या पाच वर्षात स्टीव्हची कंपनी नावारुपास आली आणि असंख्य लोकांना रोजगार मिळाला. अनेक उत्तमोत्तम प्रकल्पांमुळे त्या राज्याचे नाव जगाच्या नकाशावर आले.. मुख्यमंत्र्यांनी आपली खुर्ची बळकट केली आणि स्टीव्ह विकासाचे रोल मॉडेलझाला.
त्याचे कर्तृत्व पाहून अलीकडच्या राज्यातील साहित्य संमेलनात लाथ मारीन तिथे पाणी काढीनही म्हण बदलून टच करीन तिथे पाणी काढीनअशी करण्याचा प्रस्ताव युवा साहित्यीकांतर्फे सादर करण्यात आला (त्यामुळे तो ताबडतोब फेटाळलाही गेला). मग एक दिवस स्टीव्हने दाढीवाल्या मुख्यमंत्र्यांचा सपोर्ट घेऊन भाईला एन्काउंटरची धमकी दिली आणि आपली आधीची कंपनी परत मिळवली. (दाढीवाल्या मुख्यमंत्र्यांची एकूण क्षमतापाहता भाईनेगपचूप कंपनी परत दिली) स्टीव्ह सर्वार्थाने जिंकला.

पण परत एकदा नशिबाने घात केला... स्टीव्हला कॅन्सर डिटेक्ट झाला. उपचाराकरिता देशादेशांच्या वाऱ्या सुरु झाल्या. पण यश येईना... स्टीव्हला हातात असलेल्या अपुऱ्या वेळेची कल्पना आली आणि त्याने आपला पुरता जोर लावला. मुख्यमंत्र्यांनी राज्याच्या तिजोरीच्या चाव्या त्याच्या हातात दिल्या आणि तो म्हणेल त्या प्रकल्पांना तात्काळमंजुरी दिली. खऱ्या मातृप्रेमाला कायमच्या पारख्या झालेल्या स्टीव्हने आपल्या कल्पनेतील आईच्या स्मरणार्थ आई-फोन’, ‘आई-पॅड’,’आई-मॅकअशी सरस उत्पादने बनवली आणि त्या राज्याला देशातील सर्वोत्तम राज्य बनवून एक दिवस शेवटचा श्वास घेतला.

मात्र त्याची गोष्ट इथेच संपली नाही. स्टीव्हवर अंत्यसंस्कार कोठे करायचे यावरून दोन्ही राज्यात संघर्ष सुरु झाला... आंदोलने झाली... २०-२५ लोकांचे मुडदे पडून त्यांचेही अंत्यसंस्कार झाले पण स्टीव्हला मात्र मुक्ती मिळेना. शेवटी हा वाद सर्वोच्च न्यायालयात गेला. न्यायालयाने दोन्ही राज्यांच्या सीमेवर स्टीव्हचे अंत्यसंस्कार करण्याचा निर्णय दिला. अंत्यसंस्कारानंतरच्या शोकसभेला त्याच्या दत्तक कुटुंबानी, ‘भाईनी, राज्यकर्त्यांनी झाडून हजेरी लावली आणि स्टीव्हबद्दल बोलण्याऐवजी स्टीवला घडवण्यात आपले कसे मोलाचे योगदान होतेहे सांगून स्वत:ची पाठ थोपटून घेतली.


सरतेशेवटी दाढीवाले मुख्यमंत्री भरलेल्या कंठाने बोलायला उठले. काहीक्षण स्टीव्ह्च्या फोटोकडे पाहत ते म्हणले “मित्रो..स्टीव्ह हा नाविन्याच्या ध्यासाने कायम भुकेला राहिलेला एक हेल्दीमनुष्य होता. आयुष्यातल्या प्रत्येक अडचणीकडे त्यानी हेल्दी स्पर्धेच्यादृढीने पहिले आणि नशिबावर कोणतेही खापर न फोडता त्यानी आयुष्यभर हेल्दी अॅटीट्यूडने काम केले. अशा हंग्री आणि फूलीशमाणसाला माझी एक छोटीशी हेल्दी श्रद्धांजली.” असे म्हणत एक हिरवेगार सफरचंद त्यांनी स्टीव्हच्या फोटोसमोर ठेवले.


Tuesday, 25 November 2014

मेघ - रणजित देसाई

वैर

आमच्या रामपूरचा रामनवमीचा उत्सव साऱ्या कऱ्यात मशहूर आहे. रामनवमीच्या उत्सवाला यात्रा भरावी तसे लोक जमतात. त्या नऊ दिवसांत रात्रंदिवस टाळांचा गजर रामाच्या देवळात घुमतो. रामनवमी दिवशी तर गावात पाऊल ठेवायला जागा राहात नाही. गावच्या ताम्रपर्णीचा काठ गाड्यांनी भरून जातो. पण या वर्षी रामनवमी अवघ्या चार-आठ दिवसांवर आली होती, तरी रामाच्या देवळासमोर मंडपाचा पत्ता नव्हता,की देवळाच्या रंगरंगोटीला सुरुवात नव्हती. दरवर्षी सारा गाव देवळात रात्रंदिवस राबत असे. पण आता त्या बाजूला कोणी फिरकतही नव्हते. उलट साऱ्या गावात एक प्रकारची बेकीच वावरत होती. 

याला कारण म्हणजे पाटलाच्या थोरल्या वाड्यात आणि धाकल्या वाड्यात माजलेले वैर. या दोन्ही वाड्यांतील वैर काही आजचेच नव्हते. पिढ्यान्पिढ्या ते चालत आलेले होते. पण हे वैर कितीही जरी विकोपाला गेले तरी गावच्या देवकीच्या बाबतीत आजवरती कधीच आडवे आले नव्हते. घराण्यात चालत आलेल्या रीतीप्रमाणे आजचे थोरल्या वाड्यातले श्रीपतराव आणि धाकल्या वाड्याचे यशवंतराव पाठच्या भावाप्रमाणे या उत्सवात वैर विसरून वावरत असत. निदान त्यांना तसे दाखवावे तरी लागतच असे. देवकीच्या उत्पन्नातील वाटणीच अशी चमत्कारिक झाली होती की, त्यामुळे त्यांना एकत्र येणे भागच पडे. देवळासमोरच्या मांडवाची मुहूर्तमेढ रोवायचा मान थोरल्या वाड्याकडे होता, तर पालखी उचलायचा मान धाकल्या वाड्याकडे होता. हे मान सांभाळताना दोघांनाही एकत्र यावेच लागे. तसे वागण्यात त्यांना अभिमान वाटत असे. सारी कऱ्यात या दोघांच्याकडे रामनवमीत मोठ्या कौतुकाने पाहात असे. उत्सव संपला की, त्याबरोबर ते पुन: आपापले मार्ग पत्करीत असत.

पण या वर्षी साऱ्याच गोष्टी चिघळल्या होत्या. पाटलांच्या वाड्यातच नव्हे, तर साऱ्या गावात दोन तट पडले होते. याला कारण म्हणजे नुकतीच झालेली निवडणूक. धाकल्या वाड्याचा यशवंतराव अधिक शिकलेला होता. श्रीपतरावापेक्षा तो अधिक समंजस होता. राजकारणात तो कधी फारसा भाग घेत नसे. पण निवडणूक जेव्हा आली, तेव्हा त्याला विचार करावाच लागला. श्रीपतरावाने काँग्रेस पक्षातर्फे उभा असलेल्या उमेदवाराला आपला पाठिंबा जाहीर केला. 

यशवंतरावाने बऱ्याच विचाराअंती स्वतंत्र म्हणून उभा असलेल्या एका उमेदवाराला आपला पाठिंबा जाहीर केला. श्रीपतरावाला त्याचा अर्थ निराळा वाटला. आपण काँग्रेसला पाठिंबा दिला आणि म्हणूनच वैर साधण्यासाठी यशवंतरावाने असे केले, असा त्याचा ठाम समज झाला. आणि येथूनच सारे चिघळत गेले. 

आजपर्यंत या पाटलाच्या घराण्यातल्या वैरामध्ये कधी सारे गाव पडलेले नव्हते. पण या निवडणुकीच्या धामधुमीत गावात उघड उघड दोन तट पडले. दोघाही पाटलांना भरीला घालायला माणसे मिळाली. आणि रामपूरची होती नव्हती ती शोभा पार धुळीला मिळाली. जसजशी निवडणूक अधिक जवळ येऊ लागली तसतसे हे वैर अधिकच पेटू लागले. ज्या गावांनी कधी फारशा मोटारगाड्या पाहिल्या नव्हत्या, त्या गावात मोटारी म्हणजे सर्वसामान्य होऊन बसल्या. एकदा यशवंतराव असाच दौऱ्यावर असताना, गावामध्ये श्रीपतरावाची सभा भरली होती. त्या सभेमधे बोलताना श्रीपतरावाचा संयम राहिला नाही. तो यशवंतरावावर वैयक्तिकरीत्या तोंड सोडू लागला. त्या सभेमध्ये हजर असलेल्या यशवंतरावाच्या साथीदारांना ते सहन झाले नाही. सभेत बोलाचाली झाली, दगडपेâक होऊ लागली, आणि सभा उधळली गेली. श्रीपतरावाच्या संतापाला पारावार राहिला नाही. त्याने भर सभेत सूड उगवायची प्रतिज्ञा केली. 

यशवंतरावाच्या कानी जेव्हा ही हकीकत गेली; तेव्हा त्याला फार वाईट वाटले. पण झाल्या गोष्टीला इलाज नव्हता. त्यानंतर रामपूरमध्ये कुठल्याच पक्षाची सभा नीटपणे पार पडू शकली नाही. लहान पोरापासून ते म्हाताऱ्यापर्यंत सारे या दोन तटांत विभागले गेले. आणि साऱ्या रामपूरची होती नव्हती ती शोभा धुळीला मिळाली.

निवडणुकीची चाललेली धामधूम प्रत्येक घराप्रती पोहचत होती. रात्र नाही, दिवस नाही, गल्लीगल्लीतून आरडाओरड होत होती. यशवंतरावाने निवडणुकीच्या प्रचारासाठी पोवाडे मागविले होते. ते पाहून श्रीपतरावांनी हस्तेपरहस्ते वाघ्यामुरळ्यांचे कार्यक्रम ठेवले. तमाशे उभे केले. जिथे जिथे यशवंतरावांची गाडी जात होती; तिथे
तिथे श्रीपतराव गाड्या घेऊन जात होता. सुरुवातीला मोठ्या उत्साहाने ह्या चुरशीत भाग घेणारी मंडळी वैराच्या कैफाने बेभान होऊन जेव्हा निवडणुकीचा प्रचार करू लागली, तेव्हा सारा गावदेखील जरा हादरलाच.  पतरावाने तर एका भरसभेत आपला उमेदवार निवडून आणण्याच्या पैजेचा विडा उचलला. 

निवडणूक जेव्हा चार दिवसांवर ठेपली तेव्हा गोंधळ इतका वाढला की, शेवटी रामपूरला एक स्वतंत्र पोलिस पार्टी आली. खुद्द रामपुरात खबरदारी म्हणून सभाबंदीचा हुकूम बजावला गेला. निवडणुकीच्या दिवशी श्रीपतराव व यशवंतराव पहाटेपासून रात्रीपर्यंत साऱ्या केंद्रावरूनफिरत होते. गावोगाव जाऊन राहिलेल्या लोकांना मतासाठी बाहेर काढीत होते. अगदी शांत रीतीने त्या निवडणुका पार पडल्या, आणि रामपूरने सुटकेचा उसासा टाकला. 

मतमोजणीचा दिवस जसजसा जवळ येत होता तसतशी गावची अधीरता वाढत होती, गावात निरनिराळे तर्कवितर्क केले जात होते. दोन्ही वाड्यांत आपल्या उमेदवाराला किती मते मिळणार आहेत, ह्याच्या याद्या तयार होत होत्या. आपल्या उमेदवारांची खात्री दोघांनाही वाटत होती. गावात एकमेकांना पाहताच मिशीला पीळ भरत होते. 

निकाल जाहीर व्हायच्या दिवशी यशवंतराव व श्रीपतराव आपल्या लोकांसह शहराकडे गेले. तिथंच मतमोजणी होणार होती. श्रीपतराव तर गावात जय्यत तयारी ठेवूनच शहराकडे गेला होता. निकाल जाहीर होताच तो उमेदवाराची प्रचंड मिरवणूक काढणार होता.

निकाल दोनप्रहरी तीन वाजता बाहेर पडला. श्रीपतरावांनी पाठिंबा दिलेला उमेदवार दोन हजार मतांनी पडला, आणि यशवंतरावाने पाठिंबा दिलेला उमेदवार निवडून आला. श्रीपतरावाला तो निकाल एकून मोठे दु:ख झाले. त्याच्या संतापाला पारावार राहिला नाही. त्या दिवशी रात्र पडेपर्यंत तो गावाला परतला नाही. यशवंतरावाला आपला उमेदवार निवडून आलेल्याचा आनंद झाला. पण त्याने गाजावाजा केला नाही. तो तसाच मनात दबून ठेवला. निवडणूक संपली, त्याचबरोबर चुरसही संपली असाच त्याने विचार केला. पण घडले मात्र अगदी निराळेच. श्रीपतरावाने तो पराजय फारच मनाला लावून घेतला. त्याच्या आजूबाजूच्या लोकांनीही त्याला चिथवला. श्रीपतरावाने ह्या अपमानाचा पुरा सूड उगवायची प्रतिज्ञा मनाशी केली. ही कुणकुण यशवंतरावाच्या कानांवर येत होती. गावात पडलेल्या ह्या दुफळीचे यशवंतरावाला सुरुवातीला फार दु:ख झाले. पण त्याला असे वाटत होते की, रामनवमीच्या उत्सवात हे वैर टिकायचे नाही. त्यात निश्चितपणे हे वैर धुऊन जाईल. तेवढ्या विश्वासावर यशवंतराव स्वत:ला धीर देत होता. 

Tuesday, 7 October 2014

कथा गुर्जरी

कहाणी वडाच्या लाडक्या मुलाची

नान्युकी आणि सेम्बा जातीच्या लोकांमध्ये मोठं भयंकर युद्ध चालू होतं. दोघांमध्ये फरक एवढाच होता की, नान्युकी जातीचे लोक डोक्याच्या उजव्या बाजूला भांग पाडायचे आणि सेम्बा जातीचे लोक डोक्याच्या डाव्या बाजूला.


‘ओहोऽ! तर त्यात काय मोठंसं झालं?’

असा विचार करून कोणी त्यांना समजवायला गेलं, तर ते लोक रागानं लालेलाल व्हायचे आणि समजूत
काढायला जाणाऱ्याला रुईच्या झाडाच्या फांदीला लटकवून द्यायचे. आता लटकवल्यावर खायलाप्यायला तर
काही मिळायचं नाही, त्यामुळं तो वाळून लाकडासारखा होऊन जायचा आणि मोठमोठ्यानं हाका मारून
विनवण्या करायचा, ‘‘बाबांनो, मला खाली उतरवा ना! पुन्हा कधीही मी तुम्हाला समजवायला नाही येणार!’'

त्यानं सत्तावन्न वेळा अशा हाका मारल्या, म्हणजे त्याला खाली उतरवला जायचा आणि चार पेले उसाचा रस पाजून पळवून लावला जायचा. जसजसं लोकांना हे ठाऊक होत गेलं, तसतसं लोकांनी ठरवलं की, काय वाट्टेल ते झालं तरी ह्या नान्युकी आणि सेम्बा जातीच्या लोकांकडे फिरकायचं नाही. करू देत त्यांना लढाई. चिखल संपला म्हणजे लढाई आपोआपच बंद होईल; कारण त्यांच्या लढाईत शस्त्र म्हणून वापरले जायचे चिखलाचे गोळे.

काळा, चिकट आणि चकचकीत दिसणारा चिखल त्यांना जास्त आवडायचा आणि हे सर्व लोक नेहमी चिखल असलेल्या तलावाच्या शोधात असायचे. लहानिं कवा मोठे, गोलगोल किंवा अगदी बेडौल गोळे बनवून ते एकमेकांवर फेकण्यात त्यांना खूप मजा यायची. एकदा नान्युकी जातीच्या लोकांना कोणीतरी सांगितलं, `‘चिखलाच्या गोळ्यांनी कपडे घाण होतात, चेहरा, केस घाणेरडे होतात, पण फार लागत तर नाहीच.

त्याच्याऐवजी दगड मारा की, दगड!’’ 

‘‘अरे मूर्खा! तसं केलं तर सेम्बा मरतीलच ना?’’ 

‘‘मग ते तर चांगलंच ना?’’

‘‘काय चांगलं? ते लोक मेले तर मग आम्ही लढायचं कोणाशी? हट्! मूर्ख कुठला! एवढंही समजत नाही? नीघ इथून, पळ, नाहीतर तुलाही रूईच्या झाडावर लटकावून देऊ!’’

सेम्बा जातीच्या लोकांना कोणीतरी सांगितलं, `‘तुम्ही चिखलाच्या गोळ्यांच्या ऐवजी विटांनी नान्युकींना मारा.’'

ऐकून त्यांना खूप राग आला. ते म्हणू लागले, `‘अरे अकलेच्या कांद्या! आम्ही माती खोदून काढायची, ती
गाढवांवरून पोती भरून आणायची, मग ती माती चाळायची, भिजवून मळायची, चाकावर घालून गोलगोल फिरवून मग हलक्या हातांनी त्याला आकार द्यायचा, सनाच्या दोऱ्यानं कापून नीट करायच्या, मग त्या विटा उन्हात सुकवून झाल्या, की भट्टी तापवून त्यात भाजायच्या, तेव्हा कुठं विटा तयार होतील. इतकी सगळं
करायचं म्हणजे आम्ही थकून नाही जाणार? कोण हात, पाय चेपून देईल आमचे? कोण वारा घालेल आम्हाला? समजत नाही काहीसुद्धा आणि आला मोठा सल्ला द्यायला! काय, तर म्हणे विटा मारा नान्युकी लोकांच्या अंगावर! अरे मूर्खा, एवढा तरी विचार कर की, त्यांना लागलं आणि रक्त आलं, तर त्यांना बांधायला पट्टे
कुठून आणायचे? जखमांवर दाबायला कापूस कुठून आणायचा? लढाई करायची सोडून आम्ही काय शेती करायला लागू? कापसाची झाडं लावू? काय उगीच आपलं वाट्टेल ते सांगतोयस? त्याच्यापेक्षा जा आणि एखादा झकासपैकी चिखल असलेला तलाव शोधून काढ, तर लढाई करायची मजा येईल!’'

एकूण असा प्रकार होता, त्यामुळे जोपर्यंत सूर्याचं कडक ऊन पडेल, चमचम करणारं चांदणं पडेल, मग पाऊस पडेल आणि गवत उगवेल, तोपर्यंत ह्या लोकांचं युद्ध काही संपेलसं दिसत नव्हतं. नान्युकींना सेम्बा दिसायची खोटी, चिखल शोधायला निघालेच आणि नान्युकी दिसले रे दिसले, की सेम्बांचे हातही चिखलाचे गोळे करायला शिवशिवायला लागायचे. 

अशातच नान्युकींच्या प्रमुखाच्या घरी पुत्रजन्म झाला. मुलगा तर दुधासारखा गोरापान, लोण्यासारखा मऊमऊ, खूप छान डोळे मिचकवायचा आणि गोडगोड हसायचा. बघितला की लगेच कोणालाही आवडेल असा मुलगा, पण एकच वैगुण्य होतं, की डोक्यावर एकही केस नव्हता! अरेरे! हा मोठा झाल्यावर डोक्यावरच्या केसांचा उजव्या बाजूला भांग कसा काय पाडेल? हा नान्युकी आहे का सेम्बा ते लोक ओळखतील कसं? 

अशानं तर असंही होणं शक्य आहे की, ह्याला सेम्बापण मारतील आणि नान्युकीपण मारतील. पोरगा बिचारा चिखलाच्या गोळ्यांचा मार खाऊनखाऊन अर्धमेला होईल. नान्युकींना मोठीच काळजी पडली, नान्युकींच्या प्रमुखालाही मोठी काळजी पडली.

सेम्बांचा प्रमुख हातात पांढरं निशाण घेऊन भेटायला आला. नान्युकींचा प्रमुख त्याला भेटला.

‘‘गोष्ट खरी आहे?’’ सेम्बानं विचारलं.

‘‘अगदी खरी आहे.’’ नान्युकीनं सांगितलं.

आता काय करावं? दोन्ही प्रमुख चिंतेत पडले. कोणालाच काही मार्ग सुचेना. शेवटी कोणालातरी सुचलं, ‘‘वाट बघूया. मोठा झाल्यावर कदाचित केस येतील, तो उजव्या बाजूला भांग पाडू शकेल आणि हा नान्युकी आहे, हे ओळखू येईल.’’ ठीक. वाट बघितली.

मुलगा पाच वर्षांचा झाला, केस आले नाहीत. मुलगा दहा वर्षांचा झाला, केस आले नाहीत. मुलगा पंधरा वर्षांचा झाला, तरीही केस नाही ते नाहीच आले. करायचं काय?

शेवटी अश्रू ढाळत आणि भग्न हृदयानं त्याला नान्युकींनी त्यांच्या राज्यातून काढून लावला.

तो सेम्बांकडे गेला. त्यांनीही ठेवून घेतला नाही. बिचारा एकटाएकटा स्वत:शीच बोलतबोलत जंगलात गेला.
‘‘मी नान्युकी नाही, मी सेम्बा नाही, मग मी आहे कोण? कोण आहे मी?’’ जंगलात एक विशाल वटवृक्ष होता, त्याच्या खाली जाऊन तो बसला. वडाची फळं त्याच्या मांडीवर पडली. पारंब्या झुलत त्याला वारा घालत राहिल्या. तो पुन्हा म्हणाला, ‘‘मी कोण आहे?’’

वटवृक्षानं उत्तर दिलं, ‘‘तू माझा लाडका! नाहीस तू सेम्बा, नाहीस तू नान्युकी. तू आहेस वडाचा लाडका. सांग मला, काय हवंय तुला?’’ ‘‘केस.’’

‘‘ओहो! एवढंच ना? हे घे केस! वडानं आपल्या पारंब्या खूप प्रेमानं त्याच्या डोक्यावरून फिरवल्या, तशा ह्या मोठाल्या बटा त्याच्या डोक्यावर उगवल्या. ‘‘जा, आता त्या मूर्खांना सांग ह्याच्यात भांग पाडायला. उजवीकडे पाडला तर तू नान्युकी, आणि डावीकडे पाडला तर तू सेम्बा.’’

मुलगा मग आनंदानं नान्युकींकडे गेला, वडिलांना भेटला, आईला भेटला, सगळ्यांना भेटला. सगळ्यांना आनंद झाला, पण कोणीही भांग पाडू शकलं नाही. मग तो सेम्बांकडे गेला, पण त्या जगावेगळ्या अद्भुत जटांपुढे तेही हरले. कोणालाही भांग पाडता आला नाही.

‘‘मग आता मी परत जाऊ?’’ मुलानं विचारलं. तो इतका काही छान, मजेदार होता, की कोणीच त्याला वडाकडे पाठवायला तयार नव्हतं.

‘‘तर मग भांगाचं कसं काय?’’ त्यानं विचारलं.

‘‘भांग गेला उडत!’’

‘‘आपण मजेत राहूया!’’ नान्युकी आणि सेम्बा एकदमच म्हणाले, हसायला लागले, लढाई-भांडणं बंद झाली. तलावातला चिखल वाचला. वडाच्या त्या लाडक्या मुलानं सगळ्यांना मिठ्या मारल्या. सगळीकडे आनंदीआनंद झाला. 

Monday, 22 September 2014

तो एक पाकिस्तानी

एक अपघातजन्य संधी

अ‍ॅम्स्टरडॅमच्या प्रयोगशाळेत ए.क्यू. खान याने पहिले पाऊल टाकण्याच्या सुमारे वीस वर्षे आधीच अमेरिकेचे तेव्हाचे अध्यक्ष ड्वाइट डी. आयसेनहॉवर यांनी आपल्या देशाच्या अभेद्य आणि कडेकोट बंदोबस्तात असलेली आण्विक रहस्ये जगासमोर आणण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. त्यामुळेच अणू तंत्रज्ञानाची दारे सर्वांनाच सताड खुली करून मिळाली आणि त्याचाच परिणाम म्हणून तथाकथित ‘शांततेसाठी अणुऊर्जा’ आणि त्याचे काळेकुट्ट दुष्परिणाम यांच्यात असलेली एक प्रकारची भ्रामक दरी नष्ट करण्याची संधी शेवटी काही जणांकडे आयतीच चालून आली. खान हा त्यापैकी एक.

शीतयुद्धाने गांभीर्याची परिसीमा गाठली होती आणि १९५०मध्ये अशा काही घटना घडल्या की, आयसेनहॉवर यांनी आपल्या अण्वस्त्रांच्या कोठारात मोठ्या प्रमाणात वाढ करण्याचा निर्णय केला. सोव्हिएट रशियाकडून अण्वस्त्रांचा हल्ला झालाच त्याला तोंड देण्यासाठी त्यांनी ही तयारी चालवली होती. रशियाने आपल्या पहिल्या अणूबॉम्बची चाचणी १९४९मध्येच केल्याचे उघडकीस आले होते आणि त्यामुळे अमेरिकेच्या या क्षेत्रातील मक्तेदारीला जबरदस्त धक्का बसला होता. ब्रिटिशांनी आपली पहिली अणू चाचणी १९५२मध्ये केली.

पुढच्याच वर्षी रशियाने आपल्या आणखी एका थर्मो-न्यूक्लियर बॉम्बची यशस्वी चाचणी करून सर्वांनाच आश्चर्याचा आणखी एक धक्का दिला. ब्रिटिश किंवा अमेरिकेच्या अण्वस्त्रांचा कोठारात अशा प्रकारचा बॉम्ब नाही, असा निष्कर्ष या क्षेत्रातील विश्लेषकांनी काढताच सर्वच जण चिंतातुर झाले. याचा परिणाम म्हणूनच आयसेनहॉवरनी अमेरिकेच्या आण्विक क्षमतेचा विस्तार करण्याचा निर्णय केला. पण अध्यक्षांपुढील खरे आव्हान वेगळेच होते. अमेरिकेच्या जनतेने प्रलयंकारी अशा आण्विक महायुद्धाचा धसका घेतला होता. त्यामुळे तिचा या निर्णयाला पािंठबा मिळणे दुरापास्तच होते. म्हणून आपल्या या निर्णयाची शब्दरचना जनतेला पटेल अशीच करणे आयसेनहॉवर यांना आवश्यक होते. त्यांनी आपला अणूकार्यक्रम ऊर्जा तयार करण्यासाठीच असल्याचे जाहीर करून प्रशासनाचा मार्ग सोपा करून टाकला. ८ डिसेंबर, १८५३ रोजी आयसेनहॉवर यांचे संयुक्त राष्ट्रसंघापुढे याच विषयावर भाषण होणार होते, त्यासाठी ते न्यू यॉर्ककडे रवानाही झाले, मात्र तोवर त्यांच्या या भाषणाच्या मसुद्याची प्रक्रिया सुरूच होती.

त्यांनी आपल्या भाषणाच्या प्रारंभीच अमेरिका आणि रशिया यांच्या अण्वस्त्रांचा कोठारांच्या संहारक क्षमतेवर भर दिला. संपूर्ण दुसऱ्या महायुद्धात एकूण जेवढा दारूगोळा वापरण्यात आला होता; तेवढा साठा सध्या केवळ अमेरिकेकडे असल्याची आठवण त्यांनी उपस्थितीतांना करून दिली. अणूचा शांततापूर्ण कारणांसाठी वापर करण्यास बळकटी देणे; हाच दोन्ही परस्पर देशांतील विनाश थांबविण्याचा एकमेव उपाय असल्याचेही ते म्हणाले. नव्याने अस्तित्वात आलेल्या ‘आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा आयोगा’ला (आयएईए) अमेरिका, रशिया आणि ब्रिटन हे विद्यमान अण्वस्त्रांचाधारी देश आपल्याकडील युरेनियम आणि फिसिल मटेरियल देण्यास तयार आहेत, असा प्रस्तावही त्यांनी मांडला. सदर आयोग ‘मार्शल प्लॅन’ म्हणून परिचित असलेल्या योजनेच्या धर्तीवर एक योजना तयार करून शांततापूर्ण अणूकार्यक्रम राबविण्यास प्रोत्साहन देईल; असे जाहीर करून त्यांनी या आपल्या नव्या प्रस्तावाचे ‘शांततेसाठी अणू’ असे नामाभिधानही केले. या त्यांच्या संकल्पनेचे आश्चर्यकारक उत्साहात स्वागत झाले, राष्ट्रसंघाच्या सदस्यांनी टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट करून त्याला दाद दिली आणि लागलीच संपूर्ण जगानेही त्याला पोहोच पावती दिली.

मात्र लवकरच अस्तित्वात येणाऱ्या आयएईएच्या स्थापनेचा प्रस्ताव काहीसा भ्रामक आणि संदिग्धच असणार आहे, याची तिथे हजर असलेल्यांपैकी फारच थोड्या जणांना कल्पना होती. संयुक्त राष्ट्रांना उद्देशून करायच्या आयसेनहॉवर यांच्या भाषणाचा अंतिम मसुदा तयार होत असतानाच अमेरिकेच्या अणुऊर्जा आयोगाच्या एका भौतिकशास्त्राज्ञाने ‘व्हाइट हाउस’कडे एक मेमो रवाना केला. हा मेमो तयार करणाऱ्याचे नाव होते, रोनाल्ड आय. ‘स्पियर्स आयोगा’च्या परराष्ट्रविषयक घडामोडींचा तो एक तरुण विशेषज्ञ होता. अणुऊर्जेवर नियंत्रण ठेवून तिला नागरी उपयोगासाठी प्रोत्साहन देणारी एक एजन्सी संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या धर्तीवर उभारण्यात यावी आणि ती संयुक्त राष्ट्रसंघाशी संलग्न असावी, असे त्यात सुचविण्यात आले होते. तसेच तिचे कामही अमेरिकेच्या अणुऊर्जा आयोगाप्रमाणेच चालावे असेही त्यात नमूद करण्यात आले होते. आयसेनहॉवर यांच्या भाषणाच्या अंतिम मसुद्यात या संकल्पनेचा समावेश करण्यात आला. अशा प्रकारच्या एजन्सीची स्थापना कशी करायची, तसेच ती आस्तित्वात आल्यावर तिचे नेमके परिणाम काय होतील, यावर काहीही विचार न करता तो मसुदा आयसेनहॉवर यांनी राष्ट्रसंघासमोर वाचून दाखविला. या प्रस्तावाला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर उदंड प्रतिसाद मिळाला खरा, पण अशी एजन्सी प्रत्यक्षात कशी आqस्तत्वात आणायची याबाबत आयसेनहॉवर प्रशासनच बुचकळ्यात पडले. या प्रस्तावातील तरतुदींनुसार नागरी आणि लष्करी अणूकार्यक्रम समांतर चालणार होते आणि जवळपास ते परस्परांपासून वेगळे करता येणार नव्हते. याचाच अर्थ असा की, आयसेनहॉवर यांनी हा प्रस्ताव मांडून शांततेसाठी असलेली अणुऊर्जा आणि अण्वस्त्रांचासाठी वापरण्यात येणारी अणुऊर्जा यांच्यातील फरकच नाहीसा केला होता. या दोन्ही प्रकारच्या ऊर्जांचा वापर करण्याची कोणतीही मार्गदर्शक तत्त्वे तयार नसताना, आयसेनहॉवर यांनी जणू एरवी बाटलीत बंद असलेल्या एका राक्षसाला मोकळे रान उपलब्ध करून दिले होते.