Saturday, 30 August 2014

स्वामी

एके दिवशी सायंकाळी माधवराव डेNयात बसले होते. समया तेवत होत्या. चौरंगावर लिहिण्याचे साहित्य होते. माधवराव चौरंगाजवळ गेले. ते लेखनसाहित्य पाहून त्यांना गोपिकाबार्इंची तीव्रतेने आठवण झाली. आपल्या आईला पत्र लिहिण्यास ते अनेक वेळा बसले होते; पण काय लिहावे, हे न कळून त्यांनी ती पत्रे तशीच अर्धवट सोडून दिली होती. मनाचा हिय्या करून ते चौरंगाजवळ बसले. त्यांनी कलम शाईत बुडविले आणि कागद समोर घेतला. डेNयाच्या दाराशी श्रीपती पहारा करीत उभा होता. माधवरावांनी आपल्या अंगावर शालजोडी घेतली होती. ते आपल्या वळणदार अक्षरात गोपिकाबार्इंना पत्र लिहीत होते :

‘‘वडिलीं बालकाच्या निरंतर पत्रीं संभाळ करावा. यानंतर इकडील प्रसंग. एक प्रकार जहाला, म्हणोन वडिलीं चित्तीं उदासवृत्ति धरली म्हणून ऐकिलें. त्यास सदैव काळ सारखा असतो असा अर्थ नाही. ज्या समयीं जें होणार तें होतें त्यास इलाज काय? प्रस्तुत वडिलीं समय प्राप्त झाला आहे. त्यांस बरें म्हणून गोड दिसे तें करावें. वाईट न दाखवावें, उदास न व्हावें. आम्हीहि कालावर दृष्टी ठेवून उत्तम दिसेसारखा डौल धरीला आहे. वडिलीं कोणे गोष्टीविषयीं उदासवृत्ति धरून लौकिकांत वाईट न दिसे तें करावें. आम्ही ऐंकतो की, आपण एखादे स्थलीं चार दिवस जाऊन राहणार, त्यास ही गोष्ट वडिलीं एवंâदर न करावी, असे झालियासी येथील प्रसंगास ठीक पडणार नाही. सखारामपंत आबा येत असतांना आम्हांशीहि बरेच असतात; परंतु गुंतले आहेत.’’

माधवरावांनी कपाळीचा घाम पुसला. पुन्हा कलम उचलले, तोच बाहेर पावले वाजली. त्यांनी वर पाहिले. श्रीपती गडबडीने धावत आत आला आणि म्हणाला,

‘‘सरकार!’’
‘‘काय आहे?’’ माधवरावांनी विचारले.
‘‘सरकार, घात झाला! चारी बाजूंनी गारदी येत आहे.’
‘‘गारदी?’’ माधवरावांनी पाहिले. श्रीपती हातात नंगी तलवार घेऊन उभा होता. तो पुरा भेदरला होता.

माधवराव हसले आणि म्हणाले, ‘‘श्रीपती, प्रथम ती तलवार म्यान कर आणि स्वस्थपणे दाराशी उभा राहा! काही जरी झालं, तरी पुन्हा तलवार म्यानाबाहेर काढू नकोस, ही माझी तुला सक्त ताकीद आहे!’’

श्रीपतीने हताशपणे तलवार म्यान केली. गोंधळलेल्या अवस्थेत तो दरवाज्यापाशी जाऊन उभा राहिला. माधवरावांच्या डेNयाच्या आजूबाजूला गारद्यांच्या चौक्या उभारल्या जात होत्या. त्यांचा गोंगाट कानी पडत होता.

माधवरावांनी कलम उचलले आणि अर्धवट राहिलेले पत्र पुरे करायला प्रारंभ केला :

‘‘...कारभारी यांचे पेचामुळे आमचे दौलतेच्या तणावा तुटत चालल्या. पहिल्यापासून राखिले असते तर सर्वहि आपापला कारभार करून लगामीं राहते. ते नसल्यामुळें सर्व मुलूख बुडाला. लोक फितूर बहुत झाले. धन्याचें वजन राहिलें नाही. शत्रू बलवत्तर झाले; तरी पैसा असता तरी सर्वहि गोष्टी इतकेहि पेच संभाळून नीट होत्या. त्यास पैसा नाही. फौज कशावर ठेवावी? फौज नाहीं तर दौलत कशी राहणार? असें बारीक बारीक पाहतां सारें अवघड आहे. आतां गोष्टी जहाल्या आहेत त्याच गोष्टी दृष्टीस असाव्या. येणेंकरून पार लागेल तो लागेल. नासलेल्यास दुसरे झाले तरी अगदीच नासेल. यास्तव झालें तें उत्तम आहे. एक विचार असावा. तो आहेच. परिणाम लावणार ईश्वर समर्थ आहेच. वडिलांचें पुण्य आहे.’’ 

पत्र पुरे होताच पत्रावर वाळू टावूâन त्यांनी ती झटकली. पत्र व्यवस्थित सुरळी करून ठेवले आणि ते उठले. पलंगाकडे जाता जाता ते म्हणाले, ‘‘श्रीपती, अरे वेड्या, गारद्यांचे पहारे बसले, म्हणून एवढा भितोस?
किती आहेत गारदी?’’

श्रीपती म्हणाला, ‘‘सरकार, बाहेर येऊन तर पाहा! डेNयाच्या चारी बाजूंना गारद्यांची गर्दी झाली आहे. सहज हजाराच्यावर असतील!’’

‘‘मग त्यात एवढी चिंता करायचं कारण काय? आम्ही सामान्य नसून आम्हांला फार महत्त्व आहे, याचे ते द्योतक आहे.’’ अंगावर पांघरूण ओढून घेत असता माधवराव म्हणाले, ‘‘आणि, श्रीपती, जेथे शेकडो गारद्यांचे पहारे बसले, तेथे एकटा श्रीपती कसा पुरा पडणार? आम्ही झोपतो. 

तूही झोप!’’

रात्र वाढत होती. तळावर गस्तकNयांच्या जागेखेरीज जाग नव्हती. माधवराव मात्र जागे होते. नस्तापाबरोबर अंगात ज्वर चढत होता. 

Thursday, 28 August 2014

प्रेममयी

इंग्रजी भाषेतील `लव्ह' या शब्दाला अत्यंत मर्यादित अर्थ आहे. इंग्रजी माणूस बायकोवर प्रेम करताना प्रेमच म्हणतो, तोच शब्द आईसाठी, देशासाठी, मुलासाठी आवडत्या सिगारेटसाठी आणि दाराशी उभ्या राहिलेल्या गाडीसाठीही प्रेम हाच शब्द वापरतो. आपलं आपल्या मुलावरचं जे प्रेम असतं, त्यात वात्सल्य असतं. प्रेम हा
शब्द त्याच अर्थानं तुम्ही पत्नीबद्दल वापरत नाही. आपलं आईवरचं प्रेम हे आदरयुक्त असतं. तुम्ही मित्रावरती करता, ते प्रेम वेगळं असतं. आपण खूप बारकाईनं अभ्यास केला, तर प्रेमातले हे सूक्ष्म भेद ज्याचे त्यालाच कमी-अधिक प्रमाणात समजतील. 

इथंसुद्धा दोन माणसं प्रेमातल्या सूक्ष्म भेदाबद्दल चर्चा करू शकणार नाहीत.

म्हणूनच बाऊल म्हणतो :

Only a connoisseur of the flavors of love can comprehend the language of lover's heart. Others have no clue.

हा जो कॉनोझियर (मर्मज्ञ) आहे, तो बंद डोळ्यांनीसुद्धा शेकहॅन्ड करताना त्यातला कोरडेपणा किंवा ममत्त्व जाणून घेऊ शकतो. 


Wednesday, 27 August 2014

वपुर्झा

स्वप्नं बाळगण्यासाठी कर्तृत्व लागतं असं कुणी सांगितलं? अनेक माणसांच्या बाबतीत, ते जन्माने पुरुष आहेत, एवढा पुरुषार्थ त्यांना पुरतो. `अर्थ असलेला पुरुष' म्हणजे पुरुषार्थ अशी व्याख्या ते करीत नाहीत. हिरकणी योगायोगाने मिळते. ती टिकवायची असते हे ज्यांना उमगतं ते `पुरुष' शब्दाला `अर्थाची' जोड देतात. कर्तृत्व नसेल तर नसेल. प्रत्येकाकडे असतं असं नाही. पण कर्तृत्व अनेक प्रकारचं असतं. द्रव्यार्जनाची शक्ती म्हणजेच पुरुषार्थ नाही. जोडीदारावर अमाप माया करणं, बायकोची शक्ती ओळखणं, तिला सुरेख साथ देणं, तिला आपली साथ सोडावीशी न वाटेल इतकी तिच्या कर्तृत्वाची शान सांभाळणं, हा सगळा पुरुषार्थच. क्षमाभाव, वात्सल्य ही गुणवत्ता केवळ बायकांची मक्तेदारी नाही.

मुळातच दागिन्यांचा सोस कशासाठी?

मंगळसूत्र कशासाठी? नवऱ्याबद्दलच्या भावना दागिन्यांतूनच व्यक्त व्हायला हव्यात का? एकीकडे मारे मंगळसूत्र घालायचं आणि नवऱ्याच्या तऱ्हेवाईकपणाच्या हकिगती ऑफिसातल्या मैत्रिणींना वा मित्राला सांगायच्या; ह्या विसंगतीचा कुणी विचार केला आहे का? नवऱ्याबद्दलच्या ह्या मानसिक व्यथा इतरांना सांगताना, मंगळसूत्रामागचा संकेत जातो कुठे? मग तो केवळ एक उपचार राहतो. चार मामुली वा रवण्यायोग्य गिन्यांप्रमाणे मंगळसूत्र हा निव्वळ एक दागिना उरतो.

असं असेल तर ह्या दागिन्याचं प्रयोजन काय?

वेगवेगळ्या पॅâशन्सची मंगळसूत्रं करवून घेण्यासाठी आज भगिनीवर्गात चढाओढ लागलेली आहे. परवडत नाही, महागाई किती आहे असं म्हणता म्हणता, सराफाच्या दुकानात पाय ठेवायला जागा नसते. पहिलं मंगळसूत्र मोडून, नवीन पॅâशनचं करवून घेताना, सराफ-सोनार मंडळी आपल्याला किती लुबाडतात, हे
तर बापजन्मी तुम्हांला कळणार नाही. प्रत्येक व्यवहाराच्या वेळी चोख सोनं घेऊनही तुम्ही ते विकायला गेलात वा त्यातच थोडी भर घालून नवा दागिना बनवायला निघालात की तुमचं पहिलं सोनं कधीही शुद्ध नसतं. ह्यावर वाद घालायचा नाही. सराफाचं दुकान आणि लोकलमधला गुंड ह्यांत फरक इतकाच की, पहिल्या ठिकाणी तुम्ही आपण होऊन मंगळसूत्र काढून देता आणि लोकलमध्ये ते खेचलं जातं.

Tuesday, 26 August 2014

बंदा रुपाया!

सदाबहार वसंत पवार

आज बाजीराव आणि मस्तानीच्या जीवनावरील एकही मराठी नाटक यशस्वी ठरलेले नाही, अशी कबुली अनेक नाट्यपंडित नेहमी देत असतात. तशा या विषयावरच्या कादंबऱ्याही बेताच्याच निघाल्या. संजय लीला भन्साळीने याच विषयावरचा चित्रपट घोषित करूनही अजून प्रत्यक्ष चित्रीकरणाचे धाडस दाखविलेले नाही. पण, आमच्या ग. दि. माडगूळकरांनी त्या एका लावणीत बाजीराव-मस्तानीच्या जीवनाचे केवढे तरी रसायन भरून ठेविले आहे. 

`तुम्ही माझे बाजीराव!
मी मस्तानी हिंदुस्तानी 
बुंदेली पेहराव झिरझिरवाणी निळी ओढणी, 
वाळ्यांचा शिडकाव काल दुपारी भर दरबारी उरी लागला घाव, 
तुम्ही  मऱ्हाटे नव्हे छाकटे, 
अगदी सरळ स्वभाव' 

या बहारदार लावणीसाठी वसंतरावांनी बांधलेले ठेके आणि आशाबार्इंच्या आवाजातून घरंगळत सांडलेले चंदेरी शब्द – सारे प्रकरणच लाजबाब बनून गेले आहे!

वसंतरावांचे मूळ घराणे मध्य प्रदेशातील धारचे. त्यांचे वडील शंकरराव हे तेथील राजे उदाजीरावांचे आप्तेष्ट. शंकरराव दिसायला राजिंबडे होते. संगीतामध्ये तर त्यांना कमालीची गती होती. ते एकदा सपत्नीक रात्रीचा प्रवास करत होते. त्यांचा वाटेत एके ठिकाणी मुक्काम पडला होता. उजाडल्यावर आपण एका स्मशानाजवळ रात्र वंâठल्याचे त्यांच्या ध्यानी आले. तिथे भेटलेल्या फकिराने त्यांना भविष्यकथन केले, `‘पहिला मुलगा खूप र्कीितमान होईल. पण निष्कांचन असेल, अल्पायुषी ठरेल.'’ पुढे उदाजीरावांच्या पत्नीने म्हणजेच आपल्या चुलतीने आपला मुलगा दत्तक घ्यावा, असे शंकररावांनी सुचविले. परंतु वाड्यात मलठणच्या एका नातेवाइकाचे पोर दत्तक घ्यायचे आधीच ठरले होते. त्या दत्तक प्रस्तावाला शंकररावांचा विरोध असल्याची आवई कोणा हितशत्रूंनी उठवली. त्यामुळे आपला जीव वाचविण्यासाठी शंकररावांना कोल्हापूरला सपत्नीक पळून यावे लागले. तेव्हाचे कोल्हापूर म्हणजे कलावंतांची पेठ होती. तमिळसह दक्षिणेकडील अनेक भाषांतील चित्रपटांचे चित्रीकरणही कोल्हापुरात होत असे. तेथे रसायनशाळाही होत्या. शंकरराव मराठी संगीतकारांकडे
वादक म्हणून राबत होते. शाहीर लहरी हैदरांसारख्या अवलिया तेव्हा हयात होता.

ते तर शंकररावांचे मित्र. लहरी हैदरांकडेच वसंतरावांनी सवाल-जवाब, भेदिकांचे सामने, कलगी आणि तुNयातला झगडा, गीत-संगीताचे नानाविध प्रकार अभ्यासले. तेव्हा ग. दि. माडगूळकरही कोल्हापुरात पहिले पाठ गिरवीत होते. ते वसंतरावांना ‘वशा’ या लाडक्या नावाने हाक मारायचे. त्याच दरम्यान पठ्ठे बापूरावांचा तमाशा कोल्हापुरात आला होता. तेव्हा नऊ वर्षांच्या छोट्या वसंताला त्या तमाशात झिलकारी बनून टाळ वाजवायचे भाग्य लाभले होते. लहानपणी वसंतराव खूप छान सतार वाजवायला शिकले. संगीतामध्ये त्यांचे
गुरू शंकररावच होते. पण आपल्या मुलाला योग्य शिक्षण मिळावे, म्हणून त्यांनी इंदूरच्या गुरू रहीमतखाँ यांचा गंडा वसंतरावांना बांधला. कोल्हापूरच्या त्या झपाटलेल्या दिवसांतच परंपरागत गीत-संगीताचा वसा वसंत पवारांना लाभला. त्यांनी तिथे ऐकलेली एक सुंदर लावणी –

`होळकरी दंगा झाला काल माझ्या महाली....'

याचाच अर्थ होळकरांचे स्वार-सरदार काल माझ्या मैफलीत आले आणि त्यांनी दौलतजादेची लयलूट केली, नुस्ता दंगा घातला. याच चालीवर पुढे `सांगत्ये ऐका'साठी त्यांनी गदिमांकडून सुंदर शब्द लिहून घेऊन एक अवीट लावण्यगीत सादर केले.

`काल रात सारी मजसी झोप नाही आली,
पाच माळ्यावरती माझी कोपऱ्यात खोली' 

संगीतकार अण्णासाहेब माईणकर यांच्या एका बालचित्रपटाची तयारी १९३९मध्ये सुरू होती. तेव्हा त्यांनी अनेक गुणी बालकलाकारांचा मेळा आपल्याभोवती गोळा केला होता. त्यामध्ये सतारीवर होते, वसंत पवार, तर क्लेरोनेटवर होते, राम कदम. वसंतरावांचे अवघे आयुष्य म्हणजे एक कादंबरी आहे. जीवनाची इतकी परवड, इतके उन्हाळे-पावसाळे एखाद्या कलावंताने क्वचितच पाहिले असतील. त्यांच्या बालपणीच त्या काळातल्या प्लेगच्या भयंकर साथीमध्ये ते आपले आप्तजन हरवून बसले. एकाच दिवशी त्यांची माता आणि त्यांच्या दोन लहान बहिणींची प्रेते त्यांना पाहावी लागली. त्यांना अन्य तीन भावंडे होती. त्यामुळे शंकररावांनी वॉनलेस हॉाqस्पटलमधील एक नर्स कुमारी वनमाला रणपिसे हिच्याशी विवाह केला. वनमाला चार मुलांसह शंकररावांना स्वीकारायला तयार झाल्या, त्या फक्त एका अटीवर – 

विवाहापूर्वी शंकररावांनी खिस्तधर्म स्वीकारायला हवा!

Saturday, 23 August 2014

सुधा मूर्ती

सुधा मूर्ती

जन्म : १९ ऑगस्ट, १९५०

सुधा मूर्ती यांचा जन्म १९५० साली कर्नाटक राज्यातल्या शिग्गावि येथे झाला. त्यांनी कॉम्प्युटर सायन्स या विषयातील एम.टेक. ही पदवी प्राप्त केली आहे. पुणे येथे टेल्कोकंपनीत निवडल्या गेलेल्या त्या पहिल्या स्त्री अभियंता होत्या. त्या विख्यात सामाजिक कार्यकर्त्या आणि कुशल लेखिका आहेत. सुधा मूर्ती या `इन्फोसिस फाउंडेशन'च्या अध्यक्षा आहेत. या फाउंडेशनतर्पेâ करण्यात येणा-या समाजोपयोगी कार्यासाठी त्या विख्यात आहेत. कर्नाटकातल्या सर्व सरकारी शाळांना संगणक आणि ग्रंथालय सुविधा उपलब्ध करून देणा-या चळवळीच्या त्या प्रणेत्या आहेत.

१९ नोव्हेंबर, २००४ मध्ये त्यांना समाजकार्याच्या क्षेत्रातील त्यांच्या असामान्य योगदानाबद्दल राजलक्ष्मी पुरस्कारमिळाला. २००६ मध्ये त्यांना भारत सरकारतर्फे पद्मश्रीपुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले.

सुधा मूर्ती यांना सामाजिक कार्य आणि साहित्यसेवेसाठी सहा डॉक्टरेट्स मिळाल्या आहेत.

यापैकी दोन डॉक्टरेट्स महाराष्ट्रातील एस.एन.डी.टी. महिला विद्यापीठ आणि शिवाजी विद्यापीठ यांच्यातर्फे देण्यात आल्या. कर्नाटकातील गुलबर्गा विद्यापीठाकडून साहित्यक्षेत्रातील कार्यासाठी एक आणि कर्नाटक विद्यापीठाकडून एक, अशा दोन डॉक्टरेट्स त्यांना बहाल करण्यात आल्या.

तमिळनाडूतील सत्यभामा विद्यापीठाने आणि आंध्रप्रदेशातील श्री पद्मावती विश्वविद्यालयानेही त्यांना डॉक्टरेट्स देऊन सन्मानित केले.

  • पुस्तक-संपदा
  • वाइज अँड अदरवाइज    
  • आजीच्या पोतडीतल्या गोष्टी
  • आयुष्याचे धडे गिरवताना
  • गोष्टी माणसांच्या
  • पुण्यभूमी भारत 
  • थैलीभर गोष्टी
  • सुकेशिनी
  • बकुळा
  • महाश्वेता
  • डॉलर बहू
  • सामान्यांतले असामान्य
  • अस्तित्व
  • पितृऋण
  • परीघ

Thursday, 21 August 2014

इट्स नॉट अबाउट द बाइक - माय जर्नी बॅक टू लाइफ

तूर द फ्रान्स 

‘तूर द फ्रान्स’ ही जगातली सर्वांत महत्त्वाची व प्रसिद्ध सायकल-स्पर्धा आहे. ह्या स्पर्धेची सुरुवात १९०३ मध्ये झाली. स्पर्धा २३ दिवसांची असते, तिचे २१ टप्पे केलेले असतात व तेवढ्या दिवसांमध्ये ३५०० कि. मी. (२२००मैल) पेक्षा जरा जास्तच अंतर कापायचे असते. स्पर्धेचा एवूâण मार्ग फ्रान्समधून विंâवा कधी कधी थोडासा शेजारच्या देशांमधूनही जातो, पण दरवर्षी मार्ग बदलण्यात येतो. प्रत्येक टप्प्यात स्पर्धकाला मिळणाNया गुणांची बेरीज करून संपूर्ण शर्यत संपते तेव्हा टूरचा विजेता ठरतो, त्यामुळे शर्यत जिंकण्यास प्रत्येक टप्पा जिंकलाच पाहिजे असे नसते. 
बहुतेक सर्व सायकलशर्यतींप्रमाणेच प्रत्येक स्पर्धक हा एखाद्या टीमचा सभासद असतो. स्पर्धेत साधारणपणे २० ते २२ टीम्स असतात, प्रत्येक टीममध्ये ९ लोक असतात. परंपरा अशी आहे, की व्यावसायिक टीम्सपैकी (प्रोफेशनल टीम्स) ज्या उत्तम असतात, त्यांना स्पर्धेत भाग घेण्यासाठी निमंत्रित केले जाते. प्रत्येक टीम त्यांच्या आश्रयदात्यांच्या (स्पॉन्सर्स) नावाने ओळखली जाते. उदा. ‘सुबारु माँटगॉमेरी’, ‘यू.एस.नॅशनल टीम’ इ. अ‍ॅमॅच्युअर टीम्स आहेत तर ‘मोटरोला’, ‘कॉनाफिडिस’, ‘यू.एस.पोस्टल’ / ‘डिस्कव्हरी चॅनेल’ इ. प्रोफ्रशनल टीम्स आहेत. प्रत्येक टीमची वेगळी ओळख येईल अशी जर्सी असते. टीममधील स्पर्धक एकमेकांना मदत करतात. टीममधील सर्वांच्या मदतीसाठी बरोबर येणारी एक गाडी असते. ह्या सर्व टीम्सच्या एकत्र ग्रुपला ‘पेलोटोन’ म्हणतात, त्यांचा ‘व्यावसायिक सायकलस्पर्धंकांचा ग्रुप’ असाही अर्थ आता रुढ झाला आहे. 

स्पर्धेचे मुख्य टप्पे असे असतात– 

साधा टप्पा - सर्व स्पर्धक बरोबर निघतात. एकमेकांना स्पर्श झाला तर, विंâवा ठरवून मागेपुढे राहून मदत केलेली चालते. टीममधले लोक लहान लहान ग्रुप्स करुन इतर टीम्सच्या स्पर्धकांबरोबर, युक्त्या प्रयुक्त्या करत आपापसात आळीपाळीने पेलोटेनच्या आघाडीला राहण्याचे अवघड काम करत राहतात. स्पर्धेच्या शेवटी प्रत्येक टीमपैकी जो स्पर्धक प्रथम पोहचेल, त्याच्याइतकेच गुण सहा त्या टीममधील प्रत्येकाला मिळतात. एखादा स्पर्धक शेवटच्या किलोमीटरमध्ये पडला तरी त्याचे गुण तेवढ्यासाठी जात नाहीत. कारण बNयाच टीम्समधले स्पर्धक एकाच वेळी एकावर एक असेही पडू शकतात.

दुसरा टप्पा - ह्या टप्प्यामध्ये दोन भागही पडू शकतात– ज्यात खूप वेगाने धावावे लागते असा टप्पा आणि जेथे डोंगर चढावे लागतात असा टप्पा. प्रत्येक टीममध्ये खूप वेगाने स्पर्धेच्या शेवटच्या भागात सायकल चालवू शकणारा एकजण असतो, त्याला संरक्षण देत बाकीचे त्याच्याभोवती व मागे सायकल चालवत राहतात आणि शेवटचे सुमारे २०० मीटर अंतर राहिले, की हे वेगवान स्पर्धक ७२ कि.मी. (सुमारे ४५ मैल) गतीनेही जाऊ शकतात, अशांना अर्थातच त्या त्या टीममधील लोक संपूर्ण पेलोटोनच्या पुढच्या भागातच ठेवतात. 

डोंगराळ भागाचा टप्पा - ह्या टप्प्यात जिंकणारे संपूर्ण शर्यत जिंकण्याची शक्यता सर्वांत जास्त असते. ह्या टप्प्यात टीमचे सर्व लोक एकत्र राहू शकणे अवघड असते, पण प्रत्येक टीमचा जो जिंवूâ शकेल असा स्पर्धक असतो, त्याच्याबरोबर दोघे तिघे तरी राहतात, जे प्रतिस्पर्धी टीमच्या माणसाला पुढे जाऊ न देण्याचे व त्यांच्या स्पर्धकाला उत्तेजन देण्याचे काम करतात. शेवटचे काही किलोमीटर अत्यंत महत्त्वाचे असतात व तेव्हा पडू शकणारा एक दोन मिनिटांचा फरकही अतिशय महत्त्वाचा ठरतो. ह्या टप्प्यातील स्पर्धा बघायला हजारो लोक रस्त्याच्या कडेला उभे असतात.

टेकडयांचे टप्पे - संपूर्ण स्पर्धेत विजयी होऊ शकण्याची ज्यांच्यात क्षमता असते, असे स्पर्धक ह्या टप्प्यात आपले सर्व कौशल्य दाखवू शकतात, कारण ते स्प्रिंटर्स– वेगाने जाणारेही असतात व क्लाइम्बर्स– डोंगर चढू उतरु शकणारेही असतात. सर्व स्पर्धकांमध्ये ह्या दोन्हीत पारंगत असणारे फार थोडे असतात. 

‘तूर द फ्रान्स’ च्या संपूर्ण स्पर्धेत प्रत्येक दिवसाच्या शेवटी ज्याचे गुण सर्वांत जास्त त्याला ‘यलो जर्सी’ घालायला मिळते व शेवटी संपूर्ण स्पर्धा जिंकणाNयाला ती मिळते. लान्स आर्मस्ट्रॉन्ग सलग सात वर्षे ही स्पर्धा जिंकले व स्पर्धा चालू असतानाही बNयाच दिवसांच्या शेवटी ती त्यांनाच मिळे, त्यामुळे त्यांचे टोपणनाव ‘यलो जर्सी’ पडून गेले होते! 

Wednesday, 20 August 2014

शंकर पाटील

शंकर पाटील

जन्म        : ८ ऑगस्ट, १९२६ 
मृत्यू       : ३० जुलै, १९९४
जन्मगाव    : पट्टणकोडोली. तालुका – हातकणंगले
शिक्षण      : बी.ए., बी.टी. (गडहिंग्लज व कोल्हापूर येथे)
व्यवसाय       : रयत शिक्षण संस्थेच्या शाळेतून अध्यापन
आकाशवाणी पुणे केंद्रावर नियुक्ती (१९५७)
महाराष्ट्र राज्य पाठ्यपुस्तक निर्मिती आणि अभ्यासक्रम संशोधन
मंडळात विशेष अधिकारी आणि विद्यासचिव म्हणून जबाबदारी
लेखन  : कथा, कादंबरी, वगनाट्ये, स्फुटलेखन, चित्रपट कथा
वळीव’, ‘भेटीगाठी’, ‘आभाळ’, ‘धिंड’, ‘ऊन’ या पाच
कथासंग्रहांना आणि ताजमहालमध्ये सरपंच’ या विनोदी
कथासंग्रहास राज्यशासनाची पारितोषिके
 
शंकर पाटलांची कथा ही मराठी कथेचे एक लेणे आहे. त्यांचं लेखन विलक्षण पारदर्शी! त्यांच्या कथेचा बाज केवळ रंजनार्थ नाही; त्यामागे सामाजिक जाणीव आहे. या कथानिर्मितीमागे प्रचंड घडामोड आहे, गुंतागुंत आहे. त्यांची कथा चिंतनाच्या डोहातूनच जन्मते. कथेद्वारे परंपरेपेक्षा परिवर्तन आणि ग्रामीण प्रश्न त्यांनी वाचकांसमोर ठेवले आहेत. खेड्यातली माणसं, त्यांच्यातील परस्परसंबंध आणि खेड्याचं मन हे त्यांच्या कथांचे विषय. त्यांचे लेखन हे त्यांच्या जगण्यातून उमलले आहे. ग्रामीण जीवन, ग्रामीण मन, ग्रामीण भाषा यांचा विचार करताना सारंच बदललं आहेही जाणीव त्यांना तीव्रतेने होते.

कधी ते जुन्या-नव्यातील पडलेलं अंतर समजून घेतील, तर कधी आवतीभोवतीच्या माणसांशी गप्पा गोष्टी करण्यात रंगतील. आपलं गाव म्हणजे गोष्टींचा वाहता झरा. अशा वेगळ्याच गावाची पाटीलकी लाभलेला हा माणूस – चार पाऊले उमटवू आपुली ठेवू खुणेचा मार्ग बरा’ असं म्हणत पाय नेतील तिकडे वाचकांना पथदर्शन करीत नेतो.

कथासंग्रह

·         वावरी शेंग
·         इल्लम
·         जुगलबंदी
·         ताजमहालमध्ये सरपंच
·         बंधारा
·         आभाळ
·         घालमेल
·         पाऊलवाटा
·         खुशखरेदी
·         धिंड
·         भेटीगाठी
·         वळीव
·         फक्कड गोष्टी
·         श्रीगणेशा
·         पाटलांची चंची
·         गारवेल
·         खुळ्याची चावडी
·         लवंगी मिरची कोल्हापूरची
·         टारफुला
·         कथा अकलेच्या कांद्याची
·         शापित वास्तू



Tuesday, 19 August 2014

किरण बेदी

किरण बेदी यांचा जन्म अमृतसर येथे १९४९ साली झाला. दिल्ली विद्यापीठातून त्यांनी कायद्याची पदवी प्राप्त केली. आयआयटी, दिल्ली येथून त्यांनी अमली पदार्थांचे सेवन आणि घरगुती हिंसाचार (Domestic Violence) (सामाजिक शास्त्र विभाग) या विषयावर पीएच.डी. पूर्ण केली.

त्या राष्ट्रीय पातळीवर ज्युनिअर आणि सीनियर टेनिस चॅम्पियन होत्या.

आशियाई टेनिस चॅम्पियनशिपमध्ये त्यांनी परदेशात भारताचे प्रतिनिधित्व केले.

याशिवाय पोलीस क्षेत्रातील त्यांनी केलेल्या कार्यासाठी गुरुनानक देव विद्यापीठ, अमृतसर आणि द सिटी युनिव्हर्सिटी ऑफ न्यूयॉर्क यांच्याकडून अनुक्रमे २००३ व २००५ साली त्यांना मानद डॉक्टरेट्स देऊन सन्मानित करण्यात आले.

किरण बेदी यांना न्यायनिष्ठ आणि सन्माननीय पोलीस अधिकारी म्हणून ओळखले जाते. त्यांना अनेक मानसन्मान व पुरस्कार यांनी सन्मानित करण्यात आले असून त्यात प्रशासकीय सेवेसाठी देण्यात आलेला रेमन मॅगसेसेया महत्त्वाच्या पुरस्काराचा समावेश आहे.

त्यांचा आप की अदालतहा टीव्हीवरील कार्यक्रमही गाजला असून अनेक व्याख्यानांत, तसेच परिसंवादांमध्ये त्यांनी भाग घेतला आहे. त्यांना मिळणारे मानधन आणि त्यांचे उत्पन्न, त्या नवज्योतीआणि इंडिया व्हिजन फाउंडेशनया ना-नफा तत्त्वावर चालणा-या त्यांच्या संस्थांना देतात. 
त्या स्वत: या संस्थामध्ये जातीने लक्ष घालतात. त्यांच्या जीवनावर आधारित असलेल्या  येस, मॅडम सरया माहितीपटाच्या सादरीकरणालाही त्या उपस्थित राहून प्रेक्षकांशी संवाद साधतात.

निवडक मानसन्मान

रेमन मॅगसेसे (१९९४)

जोसेफ बायस फाउंडेशनचा पुरस्कार (स्वित्झर्लंड)

`मॉरिसन टॉम गिशॉफ पुरस्कार' (युएसए)

`प्राइड ऑफ इंडिया' पुरस्कार (युएसए)

भारताच्या राष्ट्रपतींच्या हस्ते `पोलीस शौर्य पदक'


`मदर टेरेसा अ‍ॅवॉर्ड', २००५

Monday, 18 August 2014

Gulzar - An Introduction

Born in Deena (Now in Pakistan) on 18th August, 1934. After partition he came to Delhi. Gulzar - aka Sampooran Singh Kalra began his film career as an assistant to Bimal Roy. He also worked with Hrishikesh Mukherjee in the beginning of his career. He started writing songs for films with Bimal da's Bandini. Mora Gora Ang Layee Le is supposed to be his first song. Although His first film to be released was Kabuli Wala, which also had some all time greats like Ganga aaye kahan se. Bandini and Kabuliwala were followed by Sannata, Biwi aur Makan, Do Dooni Chaar and most notable of all Khamoshi and various others during 60's.

After getting recognition as a sensitive lyricist, he started writing scripts and stories for films. Then with Mere Apne in 1971, He turned Director. Since then he has given us lots of beautiful, serious and funny moments through his movies. He has written stories for around 60 films and directed 17 movies, each one a masterpiece.

During 1987-1996 he went away from the scene as he did only 7 films as lyricist and 2 as director in the span of 10 years. During this period he did one of the most outstanding jobs for the small screen, the serial called Mirza Ghalib, a tribute to the legendary poet. Mirza Ghalib will remain one of the most memorable TV productions for its music, direction, dialouges and portrayel of MG by Naseeruddin Shah. 1996 saw Gulzar back in action, behind the camera for the making of Maachis, a candor document on terrorism in Punjab. The success of Maachis, got Gulzar back to the film industry. After Maachis, he teamed up with new breed of music directors like AR Rahman, Anu Malik, Jatin Lalit, Shankar-Ehsaan-Loy. The magic of Dil Se's music won him yet another Filmfare award. He has recently did a tele serial on Munshi Premchand's works titled Tehrir... Munshi Premchand ki, which was on air recently.

Although films gave him a mass recognition, Poetry always remained his first love. His first poetry collection Ek Boond Chaand was published in 1962. A collection of Gulzar poems titled "Triveni and Raavipar" were released in Marathi by Mehta Publishing House, covering his most acclaimed literary works. Mera Kuchh Samaan and Chhaiyya Chhaiyya are the two song collections of Gulzar.

Last few years are the years of experimentation, where many young artists from different faculties worked with Gulzar and provided new expressions to his work. Some of the notable experiments include Kharaashein - a play by Salim Arif on Gulzar's short stories, Udaas Paani - an experimental music album by Abhishek Ray and, Gulzar's Poetry on Canvas by a young Painter Ajay Kumar Samir. Meghna Gulzar has recently come up with a biographical sketch of Gulzar saab in the form of a book titled "Because He Is...". He penned the theme song "Lau se lau jalti rahe" for Olympic Torch Relay event at New Delhi and "Chal dilli chalein chalna hai" for Commonwealth Games to be held in New Delhi in 2010.


Gulzar was awarded the Padma Bhushan in 2004 for his contribution to the arts and the Sahitya Akademi Award in 2002. He has won a number of National Film Awards and 20 Filmfare Awards. At the 81st Academy Awards, he won the Academy Award for Best Original Song for "Jai Ho" (shared with A.R.Rahman), for the film Slumdog Millionaire. On 31 January 2010, the same song won him a Grammy Award in the category of Grammy Award for Best Song Written for a Motion Picture, Television or Other Visual Media. Gulzar has won the most Filmfare Awards for Best Lyricist (11 in total) as well as four Filmfare Awards for Best Dialogue. He was also awarded the 2012 Indira Gandhi Award for National Integration.


Gulzar received the 2013 Dadasaheb Phalke Award, the highest award of the Indian cinema, on 3 May 2014 at the 61st National Film Awards. 

Saturday, 16 August 2014

युगंधर

गोकुळ!! कसं होतं हे माझं प्राणप्रिय गोकुळ ? तशी व्रजभूमीत आणखीही सतरा-अठरा गोकुळं होती. त्यातील माझं गोकुळ  प्रमुख होतं. सर्व-सर्व प्रकारच्या प्रदूषणांपासून दूर. निसर्गदत्त, टवटवीत. इथं नुसतेच गोपगोपी ध्Eाी-पुरुष नव्हते राहत. आर्यावर्ताच्या ब्रह्मावर्त या गंगा-यमुनेच्या खोNयातील ते एक नांदतं, छोटं
ग्रामच होतं. आर्यावर्ताचा घेरही चांगला दंडकारण्यापासून गांधारापर्यंत पसरला होता त्या वेळी. गोकुळांत कृषिवलांपासून, सुवर्णकार, काष्ठकार, उपलेपक, रजक, धीवर, वुंâभकार, लोहकार, चर्मकार अशा अठरापगड ज्ञातीही गुण्यागोिंवदानं नांदत होत्या. त्याही `गोप’च मानल्या जात होत्या.

असं हे गोवूâळ होतं, व्रजभूमीच्या गालावरच्या लाडिक खळीसारखं! निसर्गाला पडलेल्या गोड पहाटस्वप्नासारखं! माझं पहाटस्वप्न मात्र अनेक लहानथोर रसरशीत स्वभावाच्या जिवंत ध्Eाी-पुरुषांनी कसं खच्चून भरलेलं होतं. ही सर्व लहानथोर माणसं उत्क्रांतीच्या दुसNया टप्प्यातील प्रारंभीच्या काळातील होती, म्हणूनच तर ती अगदीच प्राकृतिक होती. त्यांचे राग, लोभ, मद, मोह, मत्सर हे सारे विकारही त्यांच्या रक्तासारखेच दाट होते. नैर्सिगक होते. आणि होय; त्यांचं निर्भेळ, निकोप, निर्लेप प्रेमही तसंच घनदाट होतं! निसर्गसुंदर होतं. त्यांच्या बोलण्या-वागण्याला कसलेही आतले-बाहेरचे म्हणून वेगवेगळे कप्पेच नव्हते. त्यांचा स्थायिभाव एकच होता. प्रेमासाठी प्रेम हा! प्रेमयोग हा!

येथील प्रत्येक माणूस हा प्रेमाचा एक निकोप व रसवंत वंâदच होता. भावमधानं शिगोशीग टिच्चून भरलेला. म्हणूनच गोकुळातील ही लहानथोर ध्Eाी-पुरुष माणसं मी विसरू म्हटल्यानं कधी विसरूच शकत नाही. किती माणसं – किती भाव, किती स्वभाव, किती विभाव!

माझे बाबा – नंदबाबा – गोपांचे मुखिया. वैश्य ज्ञातीचे. भरगच्च शरीरयष्टीचे, निमगौर, गोलचर्येचे, ठेंगणे. माझी माता – यशोदामाता – सशक्त, बाबांहून िंकचित उंच, गौर, चंद्रमुखी, सदा हसरी. माझे आठ काका – सुनंद, उपनंद, महानंद, नंदन, कुलनंदन, बंधुनंद, केलीनंद आणि प्राणनंद असे. दिसायला जवळ-जवळ सारेच
नंदबाबांसारखेच. एकजात सगळेच पुढच्या-मागच्या वयाचे. आणि त्यांच्या आठा qध्Eाया म्हणजे माझ्या आठ कावूâ. त्यांना त्यांच्या पतीच्या नावानंच आम्ही सुनंदकावूâ, नंदनकावूâ, केलीनंदकावूâ असे ओळखत व हाकारत असू. यातील प्रत्येक काका कशा ना कशाततरी निष्णात होता. कुणी गोधनाच्या ऋतुनुसार येणाNया विकारांवर अचूक गुणकारी औषधी वनस्पती देई. कुणी बाबांच्या अनुपाqस्थतीत त्यांची सर्व कामं त्यांच्या इतक्याच कौशल्यानं पार पाडी. कुणी सप्तसुरांच्या दावणीला बांधून संगीताचे नाना राग सहज आळवी. कुणी उपनिषदांचा आधार घेत सुंदर प्रवचनं देई. 

यातील केलीनंदकाका हे तर हुतुतू, हमामा, लगोरी, तळ्यात-मळ्यात, खो-खो, आट्यापाट्या, सुरपारंब्या, जलतरण, मल्लविद्या अशा कितीतरी क्रीडाप्रकारांत पारंगत होते. म्हणूनच माझे ते सर्वांत प्रिय काका होते. माझी दुसरी माता होती – रोहिणीमाता, यशोदामातेहून थोडीशी उंच, गौर, सडसडीत. माझ्या ज्येष्ठ बंधूची –
बलरामदादाची आई.

बलरामदादा! वयानं माझ्यापेक्षा थोडासाच मोठा. तांबूसगौर, बाळसेदार. दाट जावळाचा. पटकन संतापणारा, तसाच चटकन निवळणारा. आम्ही सावत्रबंधू होतो. यशोदामातेला आम्ही दोघंही आदरानं `थोरली' म्हणत असू. साहजिकच रोहिणीमातेची आपसूकच `धाकली' आई झाली होती! आम्हा दोघा भावांना नंतर लाभलेली आणखी एक बहीण होती. थोरलीला माझ्यानंतर काही वर्षांनी झालेली – एकानंगा. आमच्या लडिवाळ कौतुकानं झालेली `एका.' सर्वांचीच अत्यंत लाडकी एका!

या क्षणी मला सर्वाधिक डोळ्यांच्या समोर येत आहेत, ते माझे सर्वांत प्रिय वृद्ध आजोबा – नंदबाबांचे बाबा – चित्रसेन! आमची आजी मात्र फार पूर्वीच निर्वतली होती. तिचं प्रेम काही नाही मिळालं आम्हाला. चित्रसेन आजोबा होते, भरगच्च पांढNयाशुभ्र, भूछत्री मिश्यांचे. जाड भुवयाही पांढNयाशुभ्र झालेले. सदैव तांबूल खाणारे. तो रवंथ केल्यासारखा तोंडात सतत चघळत ठेवणारे. त्यांची घुंगुरवाली चंची बाळगणारे. थोर हाडापेराचे. मस्तकी पिळाचं, विटकरी वर्णाचं, गोपपागोटं गुंडाळणारे. कपाळी गोपीचंदनाचा ठसठशीत टिळा रेखणारे. अंगातील बाराबंदीवर घोंगडीचंच उपरणं दोन्ही खांदाभर वेढून पांघरणारे. कमरेला कावेत रंगविलेल्या
करवंदी काठधारी धोतराचा गुडघ्यापर्यंत करकचून आवळलेला बळकट `गोपकाष्टा' कसलेले. हातात वरखाली होणारं ठसठशीत कुलचिन्ह – चांदीचं कडं ल्यालेले. उजव्या कानपाळीत वरच्या बाजूला टोचलेलं, मोतीधारी लोंबतं सोनेरी कर्णभूषण असलेले. थकल्यानं नेहमी वाकलेले. हातात भक्कम, घुंगुरवाळ्या गवळकाठीचा
आधार घेतच `इडा आईऽऽ' म्हणत उठणारे.

या आजोबांनीच तर मला गोकुळात माझी ‘जीवनगीता’ कितीतरी ढंगांनी गोपभाषेत नीट समजावून दिली होती. कुठलाही माणूस जसा सावलीला सोडू शकत नाही; तसाच मी या चित्रसेन आजोबांना कधीच विसरू शकत नाही. काय-काय, कसं-कसं नि नाना ढंगांनी समजावून सांगितलं त्यांनी मला! तसं माझं बालपण हे त्रिकुटाचं होतं. भावत्रिकोणाचं होतं. मी बलरामदादा – नंतर तर नुसता दादा आणि आम्ही चांगले पाच-सहा वर्षांचे झाल्यानंतर आम्हाला लाभलेली एकुलती एक लाडकी बहीण एकानंगा – आमची प्रिय एका. आमचं हे त्रिवूâट वाड्यात असताना, अधिक ते आजोबांच्या भोवतीच घुटमळत, गरगरत राही. बाबा, थोरली, धाकली, सर्व काका-कावूâ, चुलत भावंडं यांनी कसं गजबजून गेलेलं होतं, ते आमचं अभिरभानूवंशीय गोपकुटुंब. बाहेर गोवूâळ नि वाड्यातही गोवूâळच!


Friday, 15 August 2014

फ्रीडम अ‍ॅट मिडनाइट

नवी दिल्ली, १४ ऑगस्ट १९४७ ची मध्यरात्र. 

भारताच्या घटनासमितीचे अध्यक्ष डॉ. राजेन्द्र प्रसाद यांच्या बंगल्याच्या बागेत धूर निघताना दिसत होता. थांबा! कोणा एखाद्या आगलाव्याचे कृत्य नव्हते ते! तेथे चालले होते होमहवन! बाजूला बसलेल्या ब्राह्मणांच्या मंत्रघोषांच्या तालावर त्या होमात वेगवेगळ्या आहुती पडत होत्या. भारतीय स्वातंत्र्याच्या शुभघडीला अग्निदेवाला आवाहन करण्यात येत होते. भारताचे भावी मंत्रिगण होमकुंडाला प्रदक्षिणा घालून त्याचा आशीर्वाद मागत होते. दुसरा एक ब्राह्मण प्रत्येकाच्या अंगावर मंतरलेले पाणी शिंपडत होता. त्यानंतर प्रत्येक जण तेथे जवळच उभ्या असलेल्या एका ध्Eाीच्या हातातील तांब्याच्या कलशातील वुंâकुमतिलक तिच्याकडून आपल्या भालप्रदेशावर लावून घेत होता. हिंदु तत्त्वज्ञानानुसार त्यास `तिसरा डोळा' म्हणत. त्याच्या प्रभावाखाली कोणीही दुष्ट शक्ती त्या व्यक्तीकडे वर डोळा करून पाहू शकत नव्हती. अशा तNहेने दैवी शक्तींचा विधियुक्त सोपस्कार अंगीकारून ते ध्Eाी-पुरुष राष्ट्रीय ध्वजांनी सजवलेल्या घटना-समितीच्या सभागृहात जाऊन आपापल्या जागा धरून बसले. इकडे, व्हाईसरॉय लुई माऊन्टबॅटन आपल्या अभ्यासिकेत एकटेच बसून अखेरची निरवानिरव करत होते. समोर ठेवलेल्या सरकारी कागदपत्रांवर अखेरच्या सह्या, शिक्कामोर्तब पूर्ण होत होते. थोड्याच अवधीत त्यांना असलेला ऐतिहासिक दर्जा संपुष्टात येणार होता. जगातील सर्वांत मोठ्या अधिकारस्थानाला पूर्णविराम मिळण्याचा क्षण जवळ येत चालला. त्यांना स्वत:शीच बोलावेसे वाटले - `या पृथ्वीतलावरील सर्वांत शक्तिशाली माणूस थोड्याच अवधीत निर्माल्य होऊन जाणार! म्हणेन तो चमत्कार घडवून आणण्याचे माझे सामथ्र्य लुप्त होणार.' त्यांना एच. जी. वेल्सची एक कथा आठवली. कोणता चमत्कार घडवावा बरं या उरल्यासुरल्या वेळात? एकाएकी ते ताडकन उठून बसले. `हां, आठवले! पालनपूर संस्थानच्या बेगमेला `हर हायनेस'ची पदवी बहाल करून टावूâ!' एका वेगळ्याच तडपेâने त्यांनी आपल्या कार्यालयीन साहाय्यकाला बोलावून घेण्यासाठी भराभर घंटा वाजवली.

त्यांच्या या आकस्मिक निर्णयाच्या पाठीमागे एक सांगण्यासारखा इतिहास होता. मागे प्रिन्स ऑफ वेल्सच्या भारतभेटीत माऊन्टबॅटन व पालनपूरचे नबाब यांची चांगलीच गट्टी जमली होती. १९४५ मध्ये आशियाच्या सेनापतीपदावर असतांना त्यांनी पालनपूरला भेट दिली होती. त्यावेळी नबाबांची देखणी, कार्यक्षम ऑस्ट्रेलियन बेगम व त्यांचे रेसिडेंट सर विल्यम क्रॉफ्ट माऊन्टबॅटनकडे आले होते. नबाबांशी निका लावताना त्या ऑस्ट्रेलियन युवतीने मुसलमान धर्म स्वीकारला होता. त्यानंतर त्यानुषंगाने पाळावे लागणारे सर्व संस्कार अंगीकारले होते. बेगमसाहेब संस्थानाच्या क्षेत्रात उल्लेखनीय समाजकार्यही करून राहिल्या होत्या. त्यांना प्रजेचे प्रेमही मिळाले होते. पण नबाबसाहेबांना एका गोष्टीचे दु:ख सतत टोचत होते. त्या भारतीय
नसल्याने त्यांना `महाराणी' पदाची बिरुदावली वापरण्याचा अधिकार प्राप्त झालेला नव्हता. व्हाईसरॉय त्यांना `हर हायनेस' मानायला तयार नव्हते. आपली ही तक्रार त्यांनी माऊन्टबॅटन यांच्या कानांवर घातली. दिल्लीला परतल्यानंतर माऊन्टबॅटन यांनी व्हाईसरॉय लॉर्ड वेव्हेलना व्यक्तिश: त्याबद्दल गळ घातली पण त्याचा काही उपयोग झाला नाही कारण सरकारलाच ते नको होते. एकदा का तशी सवलत मिळाली की संस्थानिकांत विदेशी युवतींशी विवाह करण्याची लाटच उसळेल व त्यायोगे त्यांच्या `राजेशाही' थाटाच्या परंपरांना सुरुंग लागून त्या खाली कोसळतील अशी ब्रिटिश सरकारला भीती होती.

आपले मदतनीस आल्याबरोबर माऊन्टबॅटननी आपला नियोजित प्रस्ताव जाहीर केला. ``सर, आपण ते करू शकत नाही.'' एकाने सूर काढला. ``कोण म्हणतं असं? अजूनही मी हिंदुस्थानचा व्हाईसरॉय आहे ना? मग?''
माऊन्टबॅटन हसतहसत उत्तरले. ताबडतोब त्यांनी आपल्या शिक्क्याचा सरकारी कागद धुंडाळून आणण्याची सूचना आपल्या कार्यवाहाला दिली. त्यावर योग्य तो मजवूâर लिहून घेण्यास सांगितले. काही शेलक्या स्तुतिपर विशेषणांनी बेगमसाहेबांच्या कार्याचा गौरव करून त्याप्रीत्यर्थ `परमेश्वराच्या कृपेने' त्यांना `हायनेस' च्या उच्च पदावर नेऊन बसवले. हे सगळे सोपस्कार पूर्ण व्हायला रात्रीचे अकरा वाजून जग शांत झोपलेले! अठ्ठावन्न मिनिटे झाली. त्यांच्या डेस्कवर आलेला तो अंतिम आदेश पाहताना त्यांच्या चेहNयावर कर्तव्यपूर्तीचे, वचनपूर्तीचे सुरेख सुहास्य खुलले होते. पुन्हा एकदा त्यांनी तो आदेश तपासून पाहिला. बाजूस ठेवलेले पेन उचलले आणि हिंदुस्थानचा व्हाईसरॉय या नात्याने असलेल्या अमर्याद अधिकाराचा अंतिम अंमल
केला. व्हाईसरॉय म्हणून केलेल्या त्यांच्या सहीने पालनपूरच्या बेगमेला `हायनेस' पदवी प्राप्त झाली! जवळजवळ त्याच क्षणाला व्हाईसरॉय भवनावर फडकत असलेला युनियन जॅक खाली उतरत होता. 

माऊन्टबॅटन यांच्या या कृतीचे सर विल्यम क्रॉफ्टनी अत्यंत कृतज्ञतापूर्ण शब्दात स्वागत करून त्यांना हार्दिक धन्यवाद दिले. त्यांच्या या परोपकाराची परतपेâड केव्हाही करण्याची तयारी दाखवली. योगायोग असा की, पुढे १९५० मध्ये माऊन्टबॅटन नाविकदलात एका ज्येष्ठ स्थानावर काम करत असताना एक प्रकरण उद्भवले. नाविकदलाला असलेल्या काही जकातसवलती काढून घेण्याचा सरकारी जकात अधिकाNयांनी आदेश दिला होता. सरकारी खर्चात बचत करण्याचा उपाय म्हणून. ते हक्क परत मिळावेत म्हणून अनेकांनी खटपट करून पाहिली - अगदी नाविकदलाच्या सचिवांनी देखील. शेवटी माऊन्टबॅटननी प्रयत्न करून पाहायचे ठरवले. सचिवांनी त्यांना सल्ला दिला - ``त्याचा काहीच उपयोग होणार नाही. कलेक्टर ऑफ कस्टम्स िंकचितही बधणार नाही. कारण, यात सरकारच्या आर्थिक धोरणाचा प्रश्न आहे व त्यामुळे मंत्रिमंडळाचा त्याला भक्कम पाठिंबा आहे.'' पण माऊन्टबॅटनही इरेलाच पडले. ते स्वत:च कलेक्टराच्या कार्यालयात भेटीसाठी गेले आणि काय आश्चर्य! कलेक्टर ऑफ कस्टम्स म्हणून सर विल्यम क्रॉफ्टच साक्षात उभे त्यांच्या पुढ्यात. ``तुम्ही भेटता आहात याचा मला अतिशय आनंद होत आहे. पालनपूरच्या बेगमेच्या बाबतीत तुम्ही जे काही केलंय त्याबद्दल मी तुमचा केव्हाच उतराई होऊ शकत नाही.''

``असं कसं! ती संधी तुम्हाला मिळू शकेल!'' माऊन्ट म्हणाले. आणि मग काय? नाविकदलाच्या सवलती अबाधित राहिल्या. सर विल्यम क्रॉफ्टनी परतपेâड केली होती.

अनादि कालापासून, दंतकथायुगातून अश्मयुगात पदार्पण केलेल्या जगाची माणसाला आठवण राहणाNया कालाच्याही पूर्वीपासून, भारताच्या भूमीवर शंखांचा नाद ऐवूâ येत असे. त्या शंखनादाच्या कर्वâश पण पवित्र अशा सुरांवर नाचत नाचत उष:कालाची किरणे भारतभूला प्रकाशित करायची. भारताला त्याच्या गाढ निद्रेतून
जागी करायची. आजही त्याच प्रकारचे पवित्र कार्य करायला एक माणूस सिद्ध झाला होता, आसुसलेल्या लक्षावधी मानवांच्या कानांवर एक शुभवार्ता घालण्यासाठी नव्या दिल्लीतील घटनासमितीच्या सज्जाच्या एका कडेला आपल्या काखेत एक गुलाबी-जांभळ्या रंगाची झगमग करणारी तुतारी घेऊन उभा होता. 

पांढNयाशुभ्र खादी टोप्या व सदरे घालून सिद्ध झालेल्या, भारतातील गल्लीबोळांत जमलेल्या काँग्रेस सैनिकांना आदेश देण्यासाठी सज्ज होता तो. त्याने दिलेल्या इशाNयासरशी साम्राज्याचे खांब उलथून टाकण्यासाठी सिद्ध झालेली भुतावळ पृथ्वीवरचे ते दीडशे वर्षांचे महान साम्राज्य खाली उतरून घेण्याच्या कामास आरंभ करणार होती. त्याच्याच खालील बाजूस एका व्यासपीठावर उभे होते जवाहरलाल नेहरू!
त्यांच्या खादीच्या सुती जाकिटाच्या बटनहोलमध्ये नेहमीप्रमाणे एक ताजा टवटवीत गुलाब खुलून दिसत होता, नेहरूंच्या तजेलदार व्यक्तिमत्त्वाचे प्रतिनिधित्व करत. सभागृहाच्या भिंतीवरील माजी व्हाईसरॉयांची तैलचित्रे जाऊन त्या जागी तिरंगी ध्वजांची सजावट करण्यात आलेली होती. त्यांच्या समोरच्या जागेत बसले होते त्या रात्री जन्म घेणाNया नवोदित राष्ट्राचे प्रतिनिधी. विविध वंशांचे, भाषांचे, संस्कृतीची प्रतीके असणारी ती माणसे जगात इतरत्र कोठेही न सापडणारी विभिन्नता साकार करत होती. त्यांचा देश म्हणजे विरोधाभासाचा वास्तवपूर्ण आदर्शच जणू! एकीकडे सर्वोच्च पारमार्थिक उन्नती, तर दुसरीकडे जगातील अत्यंत खालच्या पातळीवरचे दारिद्रय! त्या देशातील शेतजमिनीपेक्षा तेथील माणसंच अधिक फलदायी! परमेश्वरावर, दैवी चमत्कारांवर श्रद्धा असणारी अशी माणसे इतरत्र आढळणार नाहीत. जगातील इतर कोणत्याही देशासमोर नसतील एवढ्या समस्या या नव्या राष्ट्रासमोर खड्या राहणार होत्या. परंतु एक गोष्ट मात्र निर्विवाद होती. या देशाला लाभलेला सांस्कृतिक वारसा मानवतेच्या इतिहासात त्याला मानाचे स्थान मिळवून देत होता. असा हा नवा स्वतंत्र भारत आपल्या विशाल बाहूंत अठ्ठावीस कोटी हिंदू - त्यांत सात कोटी अस्पृश्य-, साडेतीन कोटी मुसलमान, सत्तर लाख खिश्चन, साठ लाख शीख, एक लाख पारशी आणि चोवीस हजार ज्यूंना सामावून घेणार होता. त्या सभागृहात बसलेल्या फारच थोड्यांना एकमेकांची मातृभाषा समजत होती. सर्वांना बोलता येत होते इंग्रजी. आता त्या देशात पंधरा प्रमुख भाषा व जवळजवळ आठशे पंचेचाळीस बोलीभाषांतून व्यवहार होणार होता. पंजाबमधील उर्दूभाषिक उजवीकडून डावीकडे वाचत जाणार तर त्यांच्याच शेजारचे उत्तर प्रदेशातील हिंदीभाषिक डावीकडून उजवीकडे. मद्रासमधील तामीळी तर कधीकधी वरून खाली, खालून वर. विशेष मौज म्हणजे त्यांच्या खाणाखुणांचा अर्थ एकदम विसंगत. दाक्षिणात्य मद्रासी माणसाने मान हलवली की समजावे `हो' आणि तीच मान उत्तर भारतीयाने हलवली की अर्थ घ्यायचा `ना'
या देशाच्या एवूâण लोकसंख्येपैकी तेथील नुसत्या महारोग्यांची संख्या स्वित्झर्लंडच्या लोकसंख्येइतकी होती. पुजाNयांची बेल्जियमइतकी, भिकारी हॉलंडइतके, साधू जग शांत झोपलेले!

जवळजवळ एक कोट, आदिवासी दोन कोट - नागालँन्डमधील अजूनही नरबळी घेणारे! एक कोट फिरस्ते-गारुडी, जादूटोणा करणारे, जिप्सी, मांत्रिक, वैदू वगैरे नाना धंदे करणारे. या सुपीक भारतभूवर रोज अडतीस हजार नवीन जीव अवतार घेत. त्यांतले पंचवीस टक्के पाच वर्षांच्या आधीच जगाचा निरोप घेत. जवळजवळ
एक कोट लोक अपुरी वाढ, उपासमार, पटकी अशा तNहेच्या रोगांना बळी पडत. या उपखंडात पृथ्वीतलावर इतरत्र कोठेही न आढळणारी आध्यात्मिक उपासना चालत होती. या देशानेच जगातील एका महान धर्माला-बौद्धधर्माला-जन्म दिला होता. हा देश हिंदूंची मातृभूमी होता. याच देशावर इस्लामचाही प्रभाव भरपूर पडला
होता. या देशात नाना तNहेचे, नावांचे, रूपांचे देव वावरत होते. या देशात एकीकडे सर्वोच्च आत्मिक शक्तीच्या प्राप्तीसाठी योगसाधना आचरणात येत होती, तर दुसरीकडे त्याच दैवी शक्तीची पूजा करताना अनेक मुक्या प्राण्यांचे बलिदान विंâवा किळसवाण्या वैषयिक कृती यांचे गुपचूप पालन करण्यात येत होते. निरनिराळ्या
स्वरूपांत परमेश्वर या देशात वास करत होता. भारतीय हिंदूंना तो कधी वटवृक्षात, तर कधी या देशात वास्तव्य करणाNया दहा लाख माकडांत, तर कधी दोन कोटी पवित्र गायींत, तर कधी वर्षाकाठी वीस हजारांचा जीव घेणाNया सर्पराजांत आढळायचा. 

एकीकडे जगातील धनाढ्य माणसांत गणना करावी असे काही, तर दुसरीकडे तीन कोटी शेतकरी हातावर पोट भरणारे, गोळाभर अन्नाच्या विवंचनेत असणारे. लोकसंख्येच्या त्र्याएेंशी टक्के लोकांना अक्षरओळख नव्हती. दरडोई उत्पन्न फक्त चाळीस पैसे दिवसाचे. महानगरांमधील चौथा हिस्सा लोकांचे जीवन पूâटपाथवर सुरू व्हायचे व तेथेच संपायचेही! पाऊस सरासरी एकशे चौदा सेंटीमीटर; विविध प्रदेशांत विविध प्रमाणात पडायचा तो. जवळजवळ तीस लाख चौरस मीटर प्रदेशात पावसाचा थेंब नाही. त्याच्या उलट काही ठिकाणी अतिवृष्टीमुळे जमिनीतील क्षार वर येऊन जमीन शेतीसाठी निकामी होण्याची पाळी. देशाच्या आर्थिक व्यवहारांवर तीन कुटुंबांची हुकमत - टाटा, बिर्ला, दालमिया. प्रामुख्याने सर्व व्यवहार मूठभर जमीनदार व
भांडवलदार यांच्याच हातात. त्यांच्यावर राज्य करणाNया साम्राज्यवाद्यांनी देशाच्या औद्योगिकीकरणासाठी कसलीच खटपट केली नव्हती. त्यामुळे निर्यात करता येण्यासारख्या वस्तू चारच - ज्यूट, चहा, कापूस व तंबाखू. बरीचशी यंत्रसामग्री परदेशातून आयात व्हायची. भारतात होणारा विजेचा वापर अतिशय कमी-अमेरिकेच्या अर्धा टक्का. जगातील एक दशांश लोखंड सापडणाNया भूगर्भातून वर्षाला फक्त दहा लाख टनाच्या आसपास पोलाद निर्माण होत असे. अडतीसशे मैलांची किनारपट्टी असूनही लोकसंख्येच्या प्रमाणात दरडोई दरवर्षी एक पौंडही मासळी वाट्याला येत नव्हती. वास्तविक या सगळ्या दुर्दशेचे खापर त्याच्या वसाहतवादी राजकत्र्यांच्याच डोक्यावर पुâटणे शक्य असतानाही त्या दिवशी त्या सभागृहात एकत्र आलेल्या त्या ध्Eाी-पुरुषांच्या मनात इंग्रज राज्यकत्र्यांंविषयी द्वेषाची विंâवा विषादाची भावना निर्माण झालेली नव्हती. हा एक त्या देशाचा स्वभावविशेषच म्हणावा लागेल. असल्या उदासवाण्या विचारांना तेथे थारा नव्हता. तेथे होती एक भोळी आशा की सत्तांतर झाल्यावर आपल्या मायभूमीचे कष्टदायक दिवस सरतील, डोक्यावरचे ओझे हलके होईल. 

आपल्या राज्यकत्र्यांचे हे ओझे उचलण्याचे भाग्य असलेला तो माणूस सभागृहाला उद्देशून चार शब्द सांगण्यासाठी उभा राहिला. लाहोरहून आलेल्या दूरध्वनिसंदेशाने विचलित झालेल्या नेहरूंना आपले भाषण लिहून काढण्यास वेळ नव्हता मिळाला. त्यामुळे आता ते उत्स्पूâर्त, अंत:करणास जे जाणवेल ते बोलणार होते. त्यांनी सुरुवात केली—

``अनेक वर्षांपूर्वी आपण नियतीशी एक करार केला होता. आज त्याची पूर्ती सर्वांशाने नसली, तरी बहुतांशाने- करत आहोत आपण. मध्यरात्रीचा टोला पडताच, सारे जग शांत झोपलेले असताना, भारत स्वातंत्र्याच्या नव्या युगात नवा जन्म घेत आहे...'' 

एकापेक्षा एक सरस अशी शब्दयोजना नेहरूंच्या ओठातून आकार घेत होती. त्यांचे शब्द लोकांना ऐकू येत असले तरी त्यांचे मन मात्र लाहोरच्या ज्वालांनी होरपळत होते. आपण काय बोलत आहोत याचे आपणाला भानच नव्हते, असे आपल्या भगिनीजवळ नेहरू नंतर म्हणाले. समारोप करताना नेहरूंनी सांगितले, 

``आज आपल्या दुर्दैवाची अखेर होत आहे. पुन्हा एकदा नव्या भारताचा शोध देश घेत आहे. ही वेळ क्षुद्र व विघातक टीकेला मूठमाती देण्याची आहे, एकमेकांविषयी दुष्ट हेतू विंâवा दोष ठेवण्याची नाही. आपल्याला स्वतंत्र भारताचा एक उत्तुंग असा प्रासाद उभारायचा आहे, ज्यामध्ये या देशाची लेकरे सुखाने नांदतील.'' 

बरोबर बाराच्या ठोक्याला नेहरूंनी सर्वांना उत्थापित होण्याची सूचना देऊन भारत व भारतीय जनता यांच्या सेवेस वाहून घेण्याची प्रतिज्ञा घेण्याचा आदेश दिला. बाहेरच्या बाजूस पावसाच्या सरी सभागृहाच्या आसपास गर्दी केलेल्या हजारोंना भिजवून चिंब करत होत्या. मध्येच ढगांचा गडगडाटही कानावर पडत होता. येत्या
क्षणाची विस्मयाने वाट पाहणाNया सर्वांना त्याची बिलवूâल क्षिती नव्हती. सभागृहातील घड्याळाचे काटे बाराच्या आकड्यावर सरकले. सभागृहात आसनस्थ असलेल्या प्रतिनिधींच्या माना त्या अद्वितीय क्षणाची प्रतीक्षा करताना लवल्या होत्या. त्यांची मने शांतपणे चिंतन करण्यात गढली होती. त्यांचे कान घड्याळाच्या
टोल्याकडेच लागले होते. सगळीकडे शांत, शांत झाले. घड्याळाचे काटे बारावर स्थिरावले. घणऽ घणऽ घणऽ नाद घुमू लागला. बसलेल्यांपैकी एकही जण हलला नाही. दहाऽ अकराऽ बाराऽऽऽ...! दिवस संपला. चौदा ऑगस्ट संपला. त्याबरोबरच एका युगाची समाप्ती झाली. बाराच्या ठोक्याचा नाद घुमत असतानाच सज्जात उभ्या जग शांत झोपलेले! राहिलेल्या वादकाने नव्या राष्ट्राच्या उदयाची ललकारी दिली. जगाच्या दृष्टीने एका
कालखंडांची ती अखेर होती. त्या कालखंडाचा आरंभ झाला होता १४९२ मध्ये. त्या काळी खिस्तोफर
कोलंबसने आपले जहाज हाकारले हिंदुस्थानच्या शोधार्थ आणि तो पोहोचला मात्र अमेरिकेला. त्या शोधाची सावली साडेचारशे वर्षांच्या मानवी इतिहासावर पडत गेली. युरोपीय शासकांकडून झालेल्या गौरेतर जनसामान्यांच्या आर्थिक, धार्मिक व शारीरिक शोषणात त्याचे पर्यवसान झाले. वसाहतवाद्यांच्या कारस्थानाला अनेक जातीजमाती बळी पडल्या. युरोपीयन राजसत्तांपैकी रोम, बॅबिलोन, कार्थेज व ग्रीस यांच्या तुलनेने विस्तार, लोकसंख्या व प्रतिष्ठा या सर्वांच्या बाबतीत वरचढ ठरणारे एक साम्राज्य ब्रिटिशांनी
स्थापन केले. त्यांच्या कब्जातून आज एक उपखंड स्वतंत्र झाला. साम्राज्यमुकुटातील हा कोहिनूर गळून पडल्यानंतर इतर छोटीमोठी रत्ने किती काळ टिकणार? भारतीय स्वातंत्र्याच्या निमित्ताने मानवाच्या मुक्तिगाथेचा नवा अध्याय सुरू झाला. कालप्रवाहाच्या या लाटेला थोपवण्याची ताकद वसाहतवाल्यांपाशी शिल्लक नव्हती. त्या दिवशी ललकारलेल्या त्या ध्वनीत जगाच्या युद्धोत्तर इतिहासाची नांदी उमटत होती.
आता पाऊस थांबला होता. बाहेरच्या जमावात आनंदाची लहर उसळली. सभागृहातून बाहेर पडलेल्या नेहरूंच्या दिशेने हजारो लोक धावले; त्यांना आनंदतिशयाने आलिंगन देण्याची अहमहमिका बाळगून. भोवतालचे काही मोजके पोलीस त्यांना आवर घालण्याचे प्रयत्न करत होते. नेहरूंच्या चेहNयावर आनंदाने नवा पुâलोरा उमलला होता. आपल्या शेजारी उभ्या असलेल्या एका सहकाNयाला ते म्हणाले - ``बरोबर दहा वर्षे झाली त्या
प्रसंगाला. मी लंडनमध्ये होतो त्यावेळी. लॉर्ड लिन्लिथ्गो हिंदुस्थानचे व्हाईसरॉय होते. माझी व त्यांची चांगलीच जुंपली. मी इतका संतापलो होतो की बस्स! त्यांच्यावर ओरडत मी त्यांना म्हणालो - ``जर दहा वर्षांत आम्ही स्वातंत्र्य मिळवले नाही, तर आम्ही नालायक ठरू.'' त्यावर लिन्लिथ्गो उत्तरले - ``छे, ते जमणार नाही तुम्हाला, मिस्टर नेहरू! निदान मी जिवंत असेपर्यंत तरी अशक्यच. तुम्ही जिवंत असेपर्यंत देखील
नाही!'' हा किस्सा सांगून नेहरू खळाळून हसले. 

दिल्लीत सगळीकडे रोशणाई केलेली होती. सगळीकडे झगमगाट करणारे रंगीबेरंगी दिवे चमचमत होते. लाल किल्ला, बिर्ला मंदिर, कनॉट सर्कल सगळीकडे आतशबाजी चालू होती. लोक रस्त्यावर नाचत, गात एकमेकांचे अभिनंदन करत हिंडताना दिसत होते. इंपीरियल हॉटेलच्या बारमध्ये चिक्कार गर्दी झाली. मध्यरात्रीस त्यांच्यापैकी एक जण बारच्या काऊंटरवर चढला आणि जमलेल्या लोकांना त्याने आपल्याबरोबर
राष्ट्रगीत म्हणायला सांगितले. पण आश्चर्याची गोष्ट ही की, त्यांच्यापैकी बहुतेकांना आपल्या नव्या राष्ट्रगीताचे शब्दच आठवेनात. बिचारे खजील झाले पार!