Monday, 22 September 2014

तो एक पाकिस्तानी

एक अपघातजन्य संधी

अ‍ॅम्स्टरडॅमच्या प्रयोगशाळेत ए.क्यू. खान याने पहिले पाऊल टाकण्याच्या सुमारे वीस वर्षे आधीच अमेरिकेचे तेव्हाचे अध्यक्ष ड्वाइट डी. आयसेनहॉवर यांनी आपल्या देशाच्या अभेद्य आणि कडेकोट बंदोबस्तात असलेली आण्विक रहस्ये जगासमोर आणण्याचा ऐतिहासिक निर्णय घेतला. त्यामुळेच अणू तंत्रज्ञानाची दारे सर्वांनाच सताड खुली करून मिळाली आणि त्याचाच परिणाम म्हणून तथाकथित ‘शांततेसाठी अणुऊर्जा’ आणि त्याचे काळेकुट्ट दुष्परिणाम यांच्यात असलेली एक प्रकारची भ्रामक दरी नष्ट करण्याची संधी शेवटी काही जणांकडे आयतीच चालून आली. खान हा त्यापैकी एक.

शीतयुद्धाने गांभीर्याची परिसीमा गाठली होती आणि १९५०मध्ये अशा काही घटना घडल्या की, आयसेनहॉवर यांनी आपल्या अण्वस्त्रांच्या कोठारात मोठ्या प्रमाणात वाढ करण्याचा निर्णय केला. सोव्हिएट रशियाकडून अण्वस्त्रांचा हल्ला झालाच त्याला तोंड देण्यासाठी त्यांनी ही तयारी चालवली होती. रशियाने आपल्या पहिल्या अणूबॉम्बची चाचणी १९४९मध्येच केल्याचे उघडकीस आले होते आणि त्यामुळे अमेरिकेच्या या क्षेत्रातील मक्तेदारीला जबरदस्त धक्का बसला होता. ब्रिटिशांनी आपली पहिली अणू चाचणी १९५२मध्ये केली.

पुढच्याच वर्षी रशियाने आपल्या आणखी एका थर्मो-न्यूक्लियर बॉम्बची यशस्वी चाचणी करून सर्वांनाच आश्चर्याचा आणखी एक धक्का दिला. ब्रिटिश किंवा अमेरिकेच्या अण्वस्त्रांचा कोठारात अशा प्रकारचा बॉम्ब नाही, असा निष्कर्ष या क्षेत्रातील विश्लेषकांनी काढताच सर्वच जण चिंतातुर झाले. याचा परिणाम म्हणूनच आयसेनहॉवरनी अमेरिकेच्या आण्विक क्षमतेचा विस्तार करण्याचा निर्णय केला. पण अध्यक्षांपुढील खरे आव्हान वेगळेच होते. अमेरिकेच्या जनतेने प्रलयंकारी अशा आण्विक महायुद्धाचा धसका घेतला होता. त्यामुळे तिचा या निर्णयाला पािंठबा मिळणे दुरापास्तच होते. म्हणून आपल्या या निर्णयाची शब्दरचना जनतेला पटेल अशीच करणे आयसेनहॉवर यांना आवश्यक होते. त्यांनी आपला अणूकार्यक्रम ऊर्जा तयार करण्यासाठीच असल्याचे जाहीर करून प्रशासनाचा मार्ग सोपा करून टाकला. ८ डिसेंबर, १८५३ रोजी आयसेनहॉवर यांचे संयुक्त राष्ट्रसंघापुढे याच विषयावर भाषण होणार होते, त्यासाठी ते न्यू यॉर्ककडे रवानाही झाले, मात्र तोवर त्यांच्या या भाषणाच्या मसुद्याची प्रक्रिया सुरूच होती.

त्यांनी आपल्या भाषणाच्या प्रारंभीच अमेरिका आणि रशिया यांच्या अण्वस्त्रांचा कोठारांच्या संहारक क्षमतेवर भर दिला. संपूर्ण दुसऱ्या महायुद्धात एकूण जेवढा दारूगोळा वापरण्यात आला होता; तेवढा साठा सध्या केवळ अमेरिकेकडे असल्याची आठवण त्यांनी उपस्थितीतांना करून दिली. अणूचा शांततापूर्ण कारणांसाठी वापर करण्यास बळकटी देणे; हाच दोन्ही परस्पर देशांतील विनाश थांबविण्याचा एकमेव उपाय असल्याचेही ते म्हणाले. नव्याने अस्तित्वात आलेल्या ‘आंतरराष्ट्रीय अणुऊर्जा आयोगा’ला (आयएईए) अमेरिका, रशिया आणि ब्रिटन हे विद्यमान अण्वस्त्रांचाधारी देश आपल्याकडील युरेनियम आणि फिसिल मटेरियल देण्यास तयार आहेत, असा प्रस्तावही त्यांनी मांडला. सदर आयोग ‘मार्शल प्लॅन’ म्हणून परिचित असलेल्या योजनेच्या धर्तीवर एक योजना तयार करून शांततापूर्ण अणूकार्यक्रम राबविण्यास प्रोत्साहन देईल; असे जाहीर करून त्यांनी या आपल्या नव्या प्रस्तावाचे ‘शांततेसाठी अणू’ असे नामाभिधानही केले. या त्यांच्या संकल्पनेचे आश्चर्यकारक उत्साहात स्वागत झाले, राष्ट्रसंघाच्या सदस्यांनी टाळ्यांचा प्रचंड कडकडाट करून त्याला दाद दिली आणि लागलीच संपूर्ण जगानेही त्याला पोहोच पावती दिली.

मात्र लवकरच अस्तित्वात येणाऱ्या आयएईएच्या स्थापनेचा प्रस्ताव काहीसा भ्रामक आणि संदिग्धच असणार आहे, याची तिथे हजर असलेल्यांपैकी फारच थोड्या जणांना कल्पना होती. संयुक्त राष्ट्रांना उद्देशून करायच्या आयसेनहॉवर यांच्या भाषणाचा अंतिम मसुदा तयार होत असतानाच अमेरिकेच्या अणुऊर्जा आयोगाच्या एका भौतिकशास्त्राज्ञाने ‘व्हाइट हाउस’कडे एक मेमो रवाना केला. हा मेमो तयार करणाऱ्याचे नाव होते, रोनाल्ड आय. ‘स्पियर्स आयोगा’च्या परराष्ट्रविषयक घडामोडींचा तो एक तरुण विशेषज्ञ होता. अणुऊर्जेवर नियंत्रण ठेवून तिला नागरी उपयोगासाठी प्रोत्साहन देणारी एक एजन्सी संयुक्त राष्ट्रसंघाच्या धर्तीवर उभारण्यात यावी आणि ती संयुक्त राष्ट्रसंघाशी संलग्न असावी, असे त्यात सुचविण्यात आले होते. तसेच तिचे कामही अमेरिकेच्या अणुऊर्जा आयोगाप्रमाणेच चालावे असेही त्यात नमूद करण्यात आले होते. आयसेनहॉवर यांच्या भाषणाच्या अंतिम मसुद्यात या संकल्पनेचा समावेश करण्यात आला. अशा प्रकारच्या एजन्सीची स्थापना कशी करायची, तसेच ती आस्तित्वात आल्यावर तिचे नेमके परिणाम काय होतील, यावर काहीही विचार न करता तो मसुदा आयसेनहॉवर यांनी राष्ट्रसंघासमोर वाचून दाखविला. या प्रस्तावाला आंतरराष्ट्रीय पातळीवर उदंड प्रतिसाद मिळाला खरा, पण अशी एजन्सी प्रत्यक्षात कशी आqस्तत्वात आणायची याबाबत आयसेनहॉवर प्रशासनच बुचकळ्यात पडले. या प्रस्तावातील तरतुदींनुसार नागरी आणि लष्करी अणूकार्यक्रम समांतर चालणार होते आणि जवळपास ते परस्परांपासून वेगळे करता येणार नव्हते. याचाच अर्थ असा की, आयसेनहॉवर यांनी हा प्रस्ताव मांडून शांततेसाठी असलेली अणुऊर्जा आणि अण्वस्त्रांचासाठी वापरण्यात येणारी अणुऊर्जा यांच्यातील फरकच नाहीसा केला होता. या दोन्ही प्रकारच्या ऊर्जांचा वापर करण्याची कोणतीही मार्गदर्शक तत्त्वे तयार नसताना, आयसेनहॉवर यांनी जणू एरवी बाटलीत बंद असलेल्या एका राक्षसाला मोकळे रान उपलब्ध करून दिले होते. 

Saturday, 20 September 2014

शॅडो मॅन

मला स्वप्न पडलं. तशी मला तीनच स्वप्नं पडतात; त्यातली दोन सुंदर असतात; पण एक भयंकर असतं. पण कशीही असली तरी ही स्वप्नं पडून गेल्यावर मात्र मी भीतीने थरथरत असते आणि मला अगदी एकाकी वाटतं.
आज रात्री मला स्वप्न पडलं, ते माझ्या नवऱ्याचं होतं. ते काहीसं असं होतं. सोप्या भाषेत सांगायचं तर त्यानं माझ्या मानेचं चुंबन घेतलं एवढ्याच शब्दात मी स्वप्नाचं वर्णन संपवू शकते. पण तसं करणं म्हणजे `खोटं’ हा शब्द जो अर्थ स्पष्टपणे सांगण्यासाठी निर्माण केला गेला, तितक्याच स्पष्टपणे खोटं बोलण्यासारखं होईल.

त्यानं माझ्या मानेचं चुंबन घ्यावं म्हणून माझ्या शरीराचा कणन्कण आतूर झाला होता, कधी एकदा त्याचे ओठ माझ्या मानेवर टेकतील, असा उद्घोष माझ्या रोमरंध्रांतून चालला होता. आणि खरोखरच जेव्हा त्याने आपले ओठ अलगद मानेवर टेकले, तेव्हा माझ्या सगळ्या आर्त आर्जवांचा प्रतिसाद म्हणून थेट स्वर्गातूनच आलेल्या देवदूताचाच स्पर्श झाल्याची अनुभूती मला झाली, असं सांगणंच खरं बोलण्यासारखं होईल.
मी तेव्हा सतरा वर्षांची होते, आणि तोदेखील. कसल्याही बाबतीत सौम्यपणािं कवा संदेह असण्याचं ते वयच नव्हतं. होत्या तीव्र, धारदार कंगोरे असलेल्या भावना आणि मनाचा खोल कोपरादेखील लखलखीतपणे उजळून टाकेल असा प्रखर प्रकाश.

थिएटरच्या अंधारात तो हळूच माझ्याकडे झुकला, आता तो चुंबन घेणार म्हणून माझं हृदय थुईथुई नाचायला लागलं, पण (अरे देवा!) तो उगाचच कसलातरी विचार करत तसाच थांबला. माझा जीव तर अगदी कासावीस झाला होता. वरवर जरी मी शांत असल्याचं नाटक करत होते, तरी चुंबनाच्या अपेक्षेनं मी रोमांचित झाले होते, पण (अरे देवा!) तो तर अध्र्यातच थांबला होता; पुन्हा एकदा धीर करून पुढे होत अखेर त्यानं माझ्या मानेवर आपले ओठ टेकले मात्र, त्या सुखद क्षणीच मला जाणवलं की, मी आता कायमची त्याची झाले होते. देवानं त्याला माझ्यासाठीच घडवलं होतं. असा जोडीदार मिळणं बऱ्याच लोकांच्या नशिबात नसतं हे मला माहीत होतं. असे लोक दुसNया कुणाला असा जोडीदार मिळाला त्याबद्दल फक्त वाचतात, तसं आपल्या बाबतीतही होईल अशी स्वप्नं पाहातात, नाही तर असं काही होतं, या कल्पनेलाच नाक मुरडतात. पण मला माझा जोडीदार मिळाला होता आणि तोदेखील वयाच्या सतराव्या वर्षीच. मग मी त्याला कधीच सोडलं नव्हतं. तो जेव्हा माझ्या मिठीतच शेवटच्या घटका मोजत होता, मृत्यू जेव्हा त्याला माझ्यापासून हिसकावण्याचा प्रयत्न करत होता तेव्हादेखील मी त्याला जिवाच्या आकांतानं धरून ठेवलं होतं. आत्तादेखील तो माझ्यापासून दूर गेलेला नाही.

पूर्वी अतीव सुखाच्या क्षणी मला देवाची आठवण होत असे; आता देवाचं नाव फक्त दु:खाच्या आठवणीच घेऊन येतं. का देवा, का तू त्याला माझ्यापासून हिरावून घेतलंस? मला त्याची फार आठवण येते रे! सतराव्या वर्षीच्या कोवळ्या त्वचेवरच्या त्या अवीट चुंबनाच्या आठवणींच्या भुताचे स्पर्श अंगावर वागवत मी जागी होते. मग मला जाणवतं, स्पष्ट जाणवतं की; मी आता सतराची नाही, राहणार नाही; पण तो मात्र वाढायचा थांबला आहे.
मृत्यूनं त्याला पस्तिसाव्या वर्षीच बंदिवान करून टाकलं आहे - कायमचं. माझ्या आठवणीत मात्र तो नेहमीच सतरा वर्षांचा, नेहमी माझ्याजवळ हलकेच झुकत असलेला, आणि एका अचूक क्षणी हलकेच माझ्या मानेवर आपल्या ओठांनी स्पर्श करत असलेला असाच राहणार आहे.

अभावितपणे माझा हात पलंगावर जिथे तो झोपलेला असायला हवा होता तिथे जातो, एक असह्य वेदना माझं काळीज चिरून टाकते. थरथरत, अडखळत मी देवाची करुणा भाकते, मृत्यूची भीक मागते; माझ्यासह ही असह्य, काळीज फाडून टाकणारी वेदना संपवण्याची याचना करते. पण तरीही माझा श्वास चालतच राहतो
आणि माझ्या वेदनेची तीव्रता हळूहळू निवळल्यासारखी वाटते. आमच्या दोघांच्या एकत्र आयुष्यातला प्रत्येक क्षणन्क्षण मला हवाहवासा वाटतो. त्याच्या चांगल्या गोष्टी तर मला हव्याशा वाटतातच; पण त्याच्या
स्वभावातल्या काही त्रुटीदेखील मला तितक्याच हव्याशा वाटतात. त्याचा उतावळेपणा, रागीटपणा मला आठवतो. मी जेव्हा त्याच्यावर चिडत असे, तेव्हा ज्या समंजसपणे तो माझ्याकडे पाहायचा; ती त्याची नजर मला आठवते. या सगळ्याबरोबरच, मला स्वप्ने आणि सावल्या कुठेतरी घाईघाईनं जायचं असायचं, तेव्हाच नेमवंâ गाडीत पेट्रोल भरायला विसरल्याचं त्यानं सांगितल्यावर मला त्याचा जो राग यायचा, ते क्षणदेखील मला आता हवेहवेसे वाटतात.

आपण ज्या व्यक्तीवर प्रेम करतो, ती व्यक्ती आयुष्यातून निघून गेली तर काय होईल, हा विचारदेखील आपल्या मनाला कसा कधी शिवत नाही, याचे मला नेहमीच आश्चर्य वाटते. त्या व्यक्तीनं प्रेमानं दिलेली फुलं आणि चुंबनंच फक्त आठवणी व्यापतात असं नसतं, त्या व्यक्तीबरोबर अनुभवलेला प्रत्येक क्षण आपल्या आयुष्याचा एक भाग होऊन बसलेला असतो. अपयशांच्या आणि लहानमोठ्या संकटांच्या एकत्रपणे केलेल्या सामन्याची आठवण मनात घर करतेच आणि त्याचबरोबर धास्तावलेल्या मनाला उभारी देण्यासाठी दिलेला मिठीचा आधारदेखील घट्टपणे आठवणीत राहतो. आत्ता, या क्षणी मला तो माझ्याजवळ हवा होता; मला
त्याचं चुंबन घ्यायचं होतं. मी त्याची प्रतारणा करते आहे आणि त्याचा जाब विचारायला तो इथे उभा ठाकला आहे, असं जरी झालं असतं तरी मला ते चाललं असतं. कसंही करून मला तो आत्ता इथे असायला हवा होता.
ज्याच्यावर अतूट प्रेम केलं, ती व्यक्ती नाहीशी झाल्याच्या दु:खाला तुम्ही कसं तोंड देता, असं लोक कधीकधी धीर करून मला विचारतात. ते खूप अवघड आहे, एवढंच मी बोलते आणि गप्प बसते.

हृदयात खिळे ठोवूâन येशूसारखं थोडं-थोडं मरायला टावूâन दिल्यासारखं वाटतं, असं मी सांगू शकले असते. तो गेल्यानंतर कितीतरी दिवस झाले, तरीदेखील माझं हृदय किंचाळत, आक्रोश करत असे. वर-वर पाहाता मी शहरात फिरत असले आणि गप्प असले तरी आणि माझ्या तोंडून आवाज फुटत नसला तरी मी आतल्या आत प्रचंड आक्रोश करत असे, असंदेखील मी सांगू शकले असते. किंवा हे आत्ता पडलं ते स्वप्न मला पडतं, रोज स्वप्नात तो मला भेटतो, आणि रोज सकाळी तो माझ्यापासून हिरावला जातो, असंही सांगू शकले असते. पण त्यांचा दिवस कशाला खराब करायचा? असं म्हणून मी फक्त `ते अवघड आहे’ एवढंच म्हणून गप्प राहते. आणि लोकांचंही त्यानं समाधान होतं. 

Friday, 19 September 2014

मेहता पब्लिशिंग पब्लिशिंग हाऊसचे' संचालक श्री. सुनिल मेहता यांची एनजेपीच्यावतीने श्री. शरद गोगटे यांनी घेतलेली मुलाखत

पुण्यातील सर्वांत मोठी प्रकाशनसंस्था असलेल्या' मेहता पब्लिशिंग पब्लिशिंग हाऊसचे' संचालक श्री. सुनिल मेहता यांची एनजेपीच्यावतीने श्री. शरद गोगटे यांनी घेतलेली मुलाखत

शरद गोगटे – आज मेहता पब्लिशिंग हाऊस ही मराठीतील एक मोठी प्रकाशनसंस्था आहे. कदाचित मराठीतील सर्वांत मोठी म्हणता येईल अशी संस्था आहे. याची सुरुवात साधारण १९७६ साली झाली. आज या व्यवसायाला ३५-३६ वर्षे झाली आहेत. इतक्या सातत्यानं आणि सतत प्रगतीपर असलेली अशी ही संस्था आहे.१९८६ पासून या प्रकाशनसंस्थेची जबाबदारी श्री. सुनिल मेहता सांभाळत आहेत. अशा प्रतिथयश संस्थेच्या संचालकाशी बोलणे हा एक चांगला अनुभव आहे. नॉट जस्ट पब्लिशिंग तर्फे सुनिल मेहतांची मुलाखत घ्यायची ठरविली आहे. थेट त्यांनाच विचारू या की व्यवसायाशी त्यांचा प्रत्यक्ष संबंध कधी आला?
सुनील मेहता – १९६६ मध्ये कोल्हापूरमध्ये सुरू केलेल्या अजब पुस्तकालयात मला १९८० पासून पप्पांनी (श्री. अनिल मेहता) दुकानाची जबाबदारी सांभाळायला सांगितले. कॅश काउंटर आणि बालभारतीतील पुस्तक आणायची-द्यायची अशी जबाबदारी त्यावेळी वडलांनी माझ्यावर टाकली. तेव्हापासून माझं पुस्तक व्यवसायातले जीवन सुरू झाले. १९८६ ला बी.कॉम पूर्ण केल्यावर मेहता पब्लिशिंग हाऊसची जबाबदारी त्यांनी माझ्यावर सोपविली. तेव्हापासून मी ही प्रकाशनसंस्था सांभाळत आहे.

शरद गोगटे – जेव्हा दुकानात पहिल्यांदा बसला होतात तेव्हा हाच व्यवसाय आपल्याला करायचा की दुसराही कोणता असा काही विचार केला होता का?
सुनील मेहता – आठवीनंतर पुस्तकाच्या दुकानात बसायचो. नंतर कॅश काउंटरची जबाबदारी दिली. तेव्हा असे कुठलेच ध्येय नव्हते, जे पारंपारिक चाललेलं होतं ते सांभाळत होतो. त्यातूनच वडलांनी ही जाणिव करून दिली तुझे ध्येय हेच आहे ही जबाबदारी पुढे तू सांभाळायला हवीस. भावंडांनी आणि आम्ही हे जे उभं केलंय ते पुढे नेणं हे तुझे कर्तव्य आहे. त्यामुळे मी या व्यवसायात आपोआपच ओढला गेलो.

शरद गोगटे – त्यांनी सांगितलं आणि तुला ते पटलं की तू त्याच्यावर काही वेगळा विचार केलास?
सुनिल मेहता – पुस्तकाच्या दुकानातला कॅश काउंटर सांभाळताना व इतर कामं करताना मी दुकानात रुळलो होतो. पण त्यांनी जेव्हा मला एकदम पुण्याला जाऊन मेहता पाqब्लशिंगची जबाबदारी घ्यायला सांगितली तेव्हा मला ते आवडलं नाही. तसे मी त्यांना स्पष्टपणे सांगितलेही. पण आता पुण्यात नव्यानी व्यवसाय सुरू केला आहे तो कोण सांभाळणार हे वडलांनी विचारल्यानंतर मी धाडस केलं. वडील सांगताहेत ते ऐवूâन बघू म्हणून मी या व्यवसायात आलो. 

शरद गोगटे – वडलांशिवाय तुला कुणी या व्यवसायात यावं हे पटवून दिलं का ?
सुनील मेहता – सुट्टीत दुकानात जात होतो. तेव्हा त्यांनी पुण्यात व्यवसाय सुरू केला होता. मला एकूण व्यवहाराची कल्पना होती. मला पुण्याला जावं असं सुचविले. मला कोल्हापूरात राहून व्यवसाय सांभाळायची इच्छा होती. पुण्याला जायला नाखूष होतो. पण आईनं मला समजावलं. पुण्याला तुझ्यासाठी त्यांनी धाडस केलयं. तुला जायलाच हवं. वडलांना मदत करणं हे पहिले कर्तव्य आहे. तुझं शिक्षण पुण्यात झालयं. त्यामागेही तू पुढे-मागे पुण्यात स्थायिक होशील आणि प्रकाशन व्यवसायात मदत करशील अशीच कामना होती. आणि तो तू पुढे न्यावा असे मला वाटते.

शरद गोगटे – पुण्यात व्यवसाय करायला आईने प्रवृत्त केले तर! परंतु स्वतंत्रपणे पुस्तकाच्या दुकानात काम करताना ग्रंथ व्यवसायाबद्दल काही आकर्षण, कुतुहल निर्माण झाले होते का?
सुनील मेहता – कोल्हापूरच्या दुकानात बसलेलो असताना ख्यातनाम साहित्यिक रणजित देसाई सतत अजब
पुस्तकालयाच्या दुकानात येत असत, तेव्हा मी पाहत होतो. स्वामी, श्रीमानयोगी लिहणारा हा मोठा लेखक सतत येतो. वडील त्यांच्याशी किती चांगुलपणाने वागतात. त्यांचे आमच्याशी संवाद किती होताहेत. त्यामुळे ते पाहणं, अनुभवणं हा मोठा आकर्षणाचाच विषय होता. लहान मुलांना फिल्म अ‍ॅक्टर बघण्याची जशी आवड असते तसे मला काही लेखकांना बघणं, अनुभवणं हे एक आकर्षण होतं. त्या काळात मी सुहास शिरवळकर, गुरुनाथ नाईकांची पुस्तवंâ वाचायचो, तेव्हा मला वाटायचं, या लोकांना बघावं. त्यातूनच रणजित देसाई सारखा मोठा लेखक दुकानात येतोय, बसतोय, बोलतोय याचे आकर्षण नक्कीच होते.

शरद गोगटे – असे काही किस्से घडले का की ज्यामुळे या व्यवसायाबद्दल अधिक कुतूहल वाढले?
सुनील मेहता – त्यावेळी माझ्या वडलांनी अरुण शौरी, नानी पालखीवाला यांची पुण्यात आणि कोल्हापुरात व्याख्यानं ठेवली होती. वपुंच्या एका पुस्तकाचा प्रकाशन समारंभ त्यांच्या हस्ते झाला होता. वडलांनी प्रथमच या दोन लोकप्रिय लेखकांना कोल्हापुरात, पुण्यात आणलं हे मी अनुभवलं, पाहिलं. त्यातून जाणवायला लागलं अजून या व्यवसायात काही ग्लॅमर आहे. प्रकाशन व्यवसायाकडे आकर्षित होण्यातलं तेही एक प्रमुख कारण होतं. 

शरद गोगटे – प्रकाशन व्यवसायाची जबाबदारी घेऊन तू जेव्हा या व्यवसायात आलास तो तू कसा हाताळायला लागलास – स्वतंत्रपणे की कुणी मदतीला होतं?
सुनील मेहता – ऑगस्ट, १९८६ला व्यवसाय हाती घेतला तेव्हा दोन सहाय्यक कर्मचारी होते. वडलांनी अचानक माझ्यावर हा सारा व्यवसाय सोपवला. हा व्यवसाय कसा चालविला जातो हे शिकण्यासाठी मी प्रयत्न करत होतो. पहिले पंधरा दिवस हिशेबाशिवाय मला त्यातलं काहीच समजत नव्हते. आठवडाभर रोज रात्री वडलांना फोन करायचो ते सांगतील त्याच्या नोट्स घ्यायच्या. त्याचा अभ्यास करून ते प्रत्यक्षात आणण्याचा प्रयत्न करीत होतो. यातूनच आपण हा व्यवसाय चांगल्या प्रकारे करू शकू असा विश्वास वाटायला लागला. वडील पुण्यात आल्यानंतर त्यांनी आपल्या संभाषणाचा तू कसा उपयोग केलास याबद्दल विचारणा केली. मी सांगितलं की प्रश्न पडला की मी नोटस् बघतो, त्याचे उत्तर सापडत. हळूहळू आत्मविश्वासही वाढत गेला.

शरद गोगटे – त्यावेळच्या परिस्थितीसारखीच आजही तुमच्या व्यवसायातील स्थिती आहे. आज तुझा मुलगा अखिल या व्यवसायात येणार आहे का? त्यावेळच्या पप्पांच्या आणि तुझ्या वयातले अंतर, काहीशी तशीच स्थिती आजही तुझ्यात आणि अखिलमध्ये आहे. या दोन परिस्थितीकडे तू कसे पाहातोस? 
सुनील मेहता – त्यावेळची परिस्थिती वेगळी होती. त्यावेळी तंत्रज्ञान एवढे प्रगत नव्हते. पारंपारिकपणा तंत्रातही होता. आज उलटे आहे. काळ खूप बदलला आहे. जेव्हा मला वडील शिकवत होते तेव्हा प्रगत तंत्राचा अभाव होता. आज तंत्र खूपच प्रगत अवस्थेत आहे. अखिलच्या संदर्भात विचार करता तंत्राचा उपयोग, वाढता विस्तार आणि त्याचे बी.बी.ए.चे शिक्षण आणि वर्ष-दीड वर्षात त्याने जे अनुभवले, पाहिले आणि आजोबांकडून ऐकलेले आहे ते सर्व पाहता तो नक्कीच माझ्या व्यवसायात मला मदत करेल. तो व्यवसाय पुढे नेईल. तो व्यवसायात आवडीने लक्ष घालतोय. 

शरद गोगटे – अखिलच्या बाबतीत काय म्हणायचे? तो परंपरेने व्यवसायात येतो आहे की, स्वत:ची आवड जाणून तो यात येतो आहे?
सुनील मेहता – त्याला या व्यवयासाची आवड आहे. व्यवसायचे महत्त्व त्याला पटले आहे. आजोबांनी किंवा वडलांनी जे उभं केलंय त्यात त्याला ग्लॅमरही दिसलेलं असेल. या व्यवसायातील नवीन संधी दिसताहेत. आजही आमच्याकडे ८-९ लेखक असे जोडले गेले आहेत की, हा व्यवसाय त्याला पुढे न्यावेसे वाटेल. मराठी पुस्तके अधिक प्रमाणात प्रकाशित करण्याबरोबरच माझ्यापेक्षाही त्याला अधिक पुढची पाऊले दिसत असतील.

शरद गोगटे – मेहता पब्लिशिंग हाऊस हे व्यवसायातील एक अग्रगण्य नाव आहे. संस्थेची जी आजची प्रतिमा आहे ती मुख्यत: भाषांतराचे प्रकाशक अशी आहे. ती प्रकाशन व्यवसायातील तुमच्या धोरणांमुळे झालेली असणार. ते धोरण कुठलं. 
सुनील मेहता – आमच्या प्रकाशन संस्थेबाबतीत म्हणाल तर, मी स्वत:च स्वत:चा प्रतिस्पर्धी आहे. वडलांनी अनुवादित पुस्तकाचे काम सुरू केले. त्याकाळात पत्रव्यवहारामुळे प्रकाशनकाळ लांबला जायचा. अनुवादित पुस्तकांचे हक्क लवकर प्राप्त व्हायचे नाहीत. आज इंटरनेट, ई-मेलमुळे अनुवादित पुस्तकांचे हक्क मिळायला वेळ लागत नाही. अनुवादित पुस्तकात विषय इतके विविध आहेत. मराठीत तसे विषय हाताळणाऱ्या लेखकांचा अभाव आहे. अनुवादित पुस्तकातून मराठी वाचकाला उत्सुकता वाटेल असे विषय असतात, शैलीही असते म्हणूनच ती काढली जातात. अनुवादित पुस्तके हाच मेहता पब्लिशिंग हाऊसचा महत्त्वाचा भाग आहे. असे मी म्हणणार नाही. पण विविध विषय देण्यात वेगळा आनंद आहे म्हणून हे काम चालू ठेवले आहे. भाषांतरीत पुस्तकातून जे वेगळे प्रयोग आणि विषय वाचकांना देता येतात म्हणून भाषांतर किंवा अनुवादित पुस्तके हा प्रकाशन व्यवसायातला महत्त्वाचा विषय मानायला हवा.

शरद गोगटे – आरंभी भाषांतराकडे वळलात त्याला इतर काही कारणं होती का?
सुनील मेहता – अनेक मराठी यशस्वी लेखक त्याकाळातील प्रथितयश प्रकाशन संस्थेसाठी बांधील होते. नवीन लेखक शोधणे. त्यावर संस्कार करणं. त्यासाठीचे संपादक विंâवा शुद्धलेखन तपासणारे प्रुफरिडर न मिळणं ह्या काही अडचणी होत्या. म्हणून अनुवादित पुस्तकांची प्रकाशने आपण वाढवावीत असे वाटले. त्यात वाव आहे असे वाटले म्हणून ते सुरू केले.

शरद गोगटे – तुम्ही आज यशस्वी झाल्यानंतर अनेक नवे लेखक येत असतील. त्यामुळे तुमच्या त्या पूर्वीच्या धोरणात काही बदल झाला आहे का?
सुनील मेहता – धोरणात बदल झालेला नाही; पण पुस्तकांच्या संख्येत वाढ झाली आहे. अनुवादित पुस्तके त्याचप्रमाणे मूळ लेखकांची पुस्तके काढण्यासाठी आज आम्ही पूर्ण सज्ज झालेलो आहोत. आमच्या व्यवसायातल्या कौशल्यात वाढ झाली आहे. धोरणात बदल करण्यापेक्षा जास्तीत जास्त पुस्तके वाचकांना उपलब्ध करून देण्यावर अधिक भर दिला गेला आहे.

शरद गोगटे – याच उद्देशाने तुम्ही ज्या मान्यवर लेखकांची पुस्तके वाचकाला मिळत नव्हती त्यांची पुस्तके एकदम घ्यायची असे काही धोरण स्विकारले आहे का?
सुनील मेहता – जेव्हा १९९९-२०००मध्ये वपु गेले तेव्हा असं वाटलं होतं की, वपूंची सर्व पुस्तके एका प्रकाशनाकडून प्रकाशित झाली तर वाचकांना आणि पुस्तक विक्रेत्यांनाही ते सोईस्कर होईल. जर एका लेखकाची सर्व पुस्तके एके ठिकाणी मिळाली तर त्यापेक्षा अधिक आनंद कुठला? त्याप्रमाणे वपु काळे, शंकर पाटील तसेच द. मा. मिरासदारांची सर्व पुस्तके आज आम्ही काढली आहेत. असंही झालं असेल जे जे लेखक त्या-त्या प्रकाशकांकडे होते त्या प्रकाशकांना पुन्हा त्यांची पुस्तके काढण्यात काही कारणानं शक्य झालं नसेल त्यामुळे त्या लेखकांनी आपले प्रकाशही बदलले असावेत. ती संधी आम्हाला खूप चांगल्या पद्धतीने मिळाली. पुस्तकांच्या हिशेबाबाबतीत आमचा पारदर्शी व्यवहार किंवा पुस्तकांचे योग्य मार्केटिंगमुले  ते लेखकही खूष झाले असतील आणि त्यांनी ही सारी पुस्तके आम्हाला दिली असतील.

शरद गोगटे – तुम्ही ज्या लेखकांची संपूर्ण पुस्तके प्रकाशित करीत आहात असे किती लेखक तुमच्याकडे आहेत त्यांची यादी सांगशील कां?
सुनील मेहता – रणजित देसाई, वि. स. खांडेकर, आनंद यादव, व.पु.काळे, शंकर पाटील आहेत. द. मा. मिरासदार आहेत. आता व्यंकटेश माडगूळकर आहेत. त्यांची ४१ पुस्तके मे मध्ये प्रकाशित होत आहेत. अनुवादित पैकी किरण बेदी, अरूण शौरी, सुधा मूर्ती अशा अनेक लेखकांची सर्व पुस्तके आम्ही प्रकाशित केली आहेत. अशा अनेक लेखकांच्या पुस्तकांचे चांगल्या प्रकारे लोक स्वागत करीत आहेत. एकत्रित पुस्तके मिळण्याचा फायदा वाचकांना नक्कीच आहे. पुस्तक विक्रेत्यांना त्याहून अधिक जास्त आहे.

शरद गोगटे – विक्रेत्याला फायदा यात कसा?
सुनील मेहता – विक्रेत्याला असं वाटत असतं की, एकाच प्रकाशकाकडे जर पुस्तके मिळाली तर त्याचा फायदा अधिक आहे. त्यांना इतर ठिकाणी जावून पुस्तके गोळा करण्याचे कष्ट वाचतात व आर्थिक कमाईही अधिक होते. म्हणून एका प्रकाशकाकडे ती एकत्रित मिळण्यातला आनंद विक्रेत्याला केव्हाही अधिक असतो.

शरद गोगटे – भाषांतर प्रकाशक ही तुमची प्रतिमा आहे म्हणून विचारतो की, सध्याच्या यादीत एकूण तुमच्या प्रकाशनात भाषांतरीत किती आणि मूळ पुस्तके किती?
सुनिल मेहता – मूळ पुस्तकांचे प्रमाण २५³ आहे. ७५³ अनुवादित पुस्तके येताहेत. अनुवादित पुस्तकात सध्या मराठीत खूपच फोफावला आहे. तो प्रकार म्हणजे 'सेल्फ हेल्प'चा. त्यामुळे त्या पद्धतीची पुस्तके खूप येत आहेत. आज महाराष्ट्रातल्या वाचकाला तशा पद्धतीची पुस्तके पाहिजे आहेत. ती आपण प्रकाशित करीत आहोत.

शरद गोगटे – सध्या मोठाल्या लेखकांची संपूर्ण पुस्तके प्रकाशित करीत आहात त्यामुळे या प्रमाणात काही फरक पडला आहे का?
सुनील मेहता – सध्या दोन वर्षांत मूळ लेखकांची संपूर्ण पुस्तके प्रकाशित करत असल्यामुळे भाषांतरीत आणि मूळ लेखकांची पुस्तके यांचे प्रमाण सारखेच आहे. कॅटलॉग वाईज पाहता हे दोन्ही सेमच झाले आहेत.

शरद गोगटे – ह्यापुढच्या व्यवसायाच्या नवीन दिशा किंवा योजना काय आहेत?
सुनील मेहता – दोन महत्त्वाच्या योजनांमध्ये इंग्रजी पुस्तकांचे प्रकाशन आणि मराठी पुस्तकांची ई-बुक्स देणे. इंग्लिश पुस्तकांना जागतिक बाजारपेठ असल्यामुळे आम्ही इंग्लिश प्रकाशन व्यवसायात पडतो आहोत. प्रादेशिक भाषेतली म्हणजे मराठीतली पुस्तके तंत्रज्ञानाच्या पुढच्या गोष्टी लक्षात घेता ई-बुक्स मध्ये द्यायची आहेत. ती कन्व्हर्ट करून ई-बुक्समध्ये तयार करायची आहेत. तो आमचा आज प्रयत्न आहे. साधारण १५-२० दिवसांत आमची सर्व पुस्तके ई-बुक मध्ये वाचकांना उपलब्ध करून देत आहोत. वर्ष-दीड वर्ष या तंत्रात सुयोग्य बदल करण्यासाठी वेळ गेला. आज आमचा तो सगळा प्रयत्न जवळजवळ यशस्वी झालेला आहे. मराठीतली पुस्तके ई-बुकमध्ये कन्व्हर्ट करणे हा मोठा कठीण जॉब होता. आता ते यशस्वी झाल्याने हा ई- बुकचा प्रोजेक्ट पूर्णत्वास जात आहे. मराठीतील ही पहिली प्रकाशनसंस्था असेल जी त्यांची मराठीतील सर्व पुस्तके ई-बुकमध्ये
सादर करेल. तंत्राच्या दृष्टीने त्याचे काम सुरू आहे. त्याची प्रात्यक्षिके घेतली आणि ई-बुक आता सिद्ध होऊन ती अधिकृतरित्या आमच्या वेबसाईटवर दिसू लागतील.

शरद गोगटे – इंग्रजी प्रकाशन व्यवसायात पडताना कोणत्या स्वरूपाची पुस्तके तुम्ही करणार आहात?
सुनील मेहता – मूळ इंग्रजी लेखक आज आमच्याकडे येतील असे नाही कारण इंग्रजी प्रकाशन व्यवसायात आम्ही नवीन आहोत. इंग्लिश रि-प्रिंट राईट्स म्हणजे भारतासाठी, सार्वâ देशांसाठी लंडन, यु.एस.ए मधले हक्क विकत घेऊन त्या देशात ती पुस्तके वितरीत करणार आहोत. कदाचित त्यानंतर इंग्रजी पुस्तके प्रकाशनाचा व्यवसाय मोठा होत जाईल.

शरद गोगटे – इंग्रजी ज्या पुस्तकांचे हक्क घेतलेत ती तिकडेच छापलेली पुस्तके इकडे वितरीत करणार आहात की काय?
सुनील मेहता – तिकडे प्रकाशित झालेली पुस्तके आम्ही भारतात छापून कमी किमतीला वाचकांना उपलब्ध करून देण्याचा आमचा उद्देश आहे. परदेशातून येणारी पुस्तके साधारण ७०० ते ८०० रुपये किंमतीत असतात. भारतात जर ती छापली तर ती कमी किंमतीत म्हणजे २५०-३५०रुपयात वाचकांना मिळू शकतील.

शरद गोगटे – याशिवाय भारतीय भाषांमधली कन्नड, बंगाली, हिंदीतली पुस्तकांची भाषांतरे तुम्ही मराठीत केलेली आहेत. मराठीतील पुस्तके बाहेर न्यायचा तुमचा प्रयत्न आहे का?
सुनील मेहता – असा विचार आहे. त्यासाठी एक टीम तयार करत आहोत. जी आमची बेस्ट सेलर्स असतील किंवा इतर भाषात वाचकाला आवडणारी असतील. ती त्या त्या भाषेत जावीत यासाठी प्रयत्न करणार आहोत. इंग्रजीपेक्षा इतर भाषेत ती पुस्तके जाऊ शकतात. इंग्रजी करून ते पुस्तक जागतिक पुस्तकांच्या दृष्टीने योग्य नसले तरी इतर भाषेत जावू शकेल. तशी मराठी भाषेतील पुस्तके भारतीय भाषेत जावू शकतील अशी पुस्तके तयार करण्याचा आमचा प्रयत्न राहिल.

शरद गोगटे – इंग्रजी पुस्तकात तुम्ही आपल्याकडच्या इंग्रजी लेखकांची पुस्तके काढणार आहात काय?
सुनील मेहता – यासंदर्भात अजून विचार केलेला नाही; पण काही गोष्टी अशा आहेत की, जोपर्यंत तुम्हाला लक्षात येत नाहीत तोपर्यंत त्याबाबत काही ठोस काम कसं अवघड असतं. पुढे हाही विचार नक्की करू.

शरद गोगटे – बरेच भारतीय लेखक चांगल्यापैकी इंग्लिश पुस्तके लिहून यशस्वी झाले आहेत. तुम्ही अशा लेखकांना वाव देणार आहात काय?
सुनील मेहता – असा जर मूळ इंग्रजी लेखक मिळाला आणि त्याची पुस्तके प्रकाशित करण्याची संधी मिळाली तर मी नक्कीच करेन. पण त्याबाबत एक टीम तयार करून मग या लेखकांपर्यंत पोहोचणे शक्य होईल. जशी ही टीम तयार होईल तसे मोठे लेखकही आम्हाला मिळतील. त्यासाठी पाया तयार करायला हवा. त्यासाठी आम्हाला असे लेखक बघायला लागणारच आहेत ज्यांच्यामुळे कदाचित आमचं नावही होऊ शकेल. अशा लेखकांच्या शोधात आम्ही आहोतच.

शरद गोगटे – इंग्लिशचं मार्केट. त्याचे आकर्षण आणि ते फिल्ड एवढे मोठे आहे की त्याकडे तुम्ही वळल्यावर मराठीकडे दुर्लक्ष कराल अशी मला धास्ती वाटते?
सुनिल मेहता – मला नाही वाटत असे होईल. कारण माझ्याकडे मराठीतले प्रस्थापित जे ९-१० लेखक आहेत. त्या लेखकांसाठी काम करायला मला आयुष्यभर आनंद वाटेल. मराठीकडे दुर्लक्ष करणं चुकीचे ठरेल. याचं कारण ज्या भाषेनी तुम्ही वर आलात. ती भाषा सोडून तुम्ही इंग्रजीकडे जागतिक बाजारपेठ उपलब्ध होईल म्हणून जाणं चुकीचं असेल. या मराठी लेखकांना कायम जिवंत ठेवणं हे माझ्या दृष्टीने महत्त्वाचे आहे. ते काम मला प्रथम सांभाळायचे आहे. मग इतर भाषांकडे मी वळेन.

शरद गोगटे – मराठीतले अनेक लेखक खूप काही वेगवेगळ्या विषयावर लिहित आहेत. त्यांना तुम्ही प्रोत्साहन देणार आहात का? प्रकाशन क्षेत्र जोपासून त्यात या चांगल्या नव्या लेखकांची भर घालणार आहात का?
सुनील मेहता – आज नवे लेखक बरेच आहेत. सेल्फ हेल्प, मेडिटेशन, योगावरची पुस्तके असतील किंवा काही
आत्मचरित्रे असतील. अशा पद्धतीच्या पुस्तकांच्या लेखनाचे प्रमाण आज जास्त आहे. विषय कुठलाही असो, पुस्तक चांगलं असणे हे महत्त्वाचे आहे. चांगल्या लेखनावर चांगले संपादकीय संस्कार करून ते चांगल्या पद्धतीने वाचकांपर्यंत पोहचविणे हे माझ्यादृष्टीने महत्त्वाचे आहे. त्यामुळे जेवढे लेखक येतील त्या प्रत्येकाचा विचार आमच्या प्रकाशन संस्थेतर्फेकेला  जाईल. चांगली पुस्तके नक्कीच वाचकांपर्यंत पोचविली जातील.

शरद गोगटे – काहीसे दुर्लक्षित क्षेत्र म्हणजे लहान मुलांसाठाची पुस्तके. त्यातही विशेषत: पौंगंडावस्थेतील विद्याथ्र्यांसाठीची पुस्तके ही आपल्याकडे फारशी नाही दिसत. यासाठी काही तुम्ही प्रयत्न करत आहात काय?
सुनील मेहता – तीन वर्षांपूर्वी लहान मुलांसाठी जवळ-जवळ १५० पुस्तके काढली. ती सगळी रंगीत काढली. त्याला पूर्णपणे यश मिळाले असे मी म्हणणार नाही; पण ती चांगल्या पद्धतीने वाचली गेली. तुम्ही म्हणताय तसं पौंगंडावस्थेतील मुलांसाठी पुस्तके मराठीत नाहीत. त्यासाठी मी काही लेखकांशी बोललो आहे. कदाचित या वर्षभरात त्या सगळ्या कथा, चित्रांसहीत सगळी पुस्तक माझ्याकडे तयार होऊन येतील. मग ती प्रकाशित करेन. मला मुलांसाठी खूप काम करावेसे वाटते.

शरद गोगटे – तुम्ही जे मोठे लेखक एकत्र घेतलेत ते तुमच्याकडे का आले? इतर प्रकाशकांकडे का नाही गेले? त्यांनी आधीचा प्रकाशक सोडायचे ठरविल्यानंतर त्यांनी मेहता पाqब्लशिंग हाऊसच का निवडले?
सुनील मेहता – याचं महत्त्वाचं कारण म्हणजे विश्वास. पुस्तके वाचकांपर्यंत पोचवण्यासाठी आम्ही खूप प्रयत्न करत आहोत. त्यामुळे आमच्याकडचे जे प्रस्थापित लेखक आहेत ते खूष आहेत. मला वाटतं जे लेखक आत्ता माझ्याकडे येताहेत. ते जुन्या आमच्या लेखकांना फॉलो करताहेत. महत्त्वाचे म्हणजे लेखकांचा विश्वास निर्माण करणं. त्यांची पुस्तके वाचकांपर्यंत पोचली जातात हे त्यांना दाखविणे. त्यांचं मानधन वेळेवर देणं या ज्या काही व्यावसायिक गोष्टी आहेत त्या मी खूप चांगल्या पद्धतीने हाताळलेल्या आहेत. त्यामुळे कदाचित हे सगळं होत असावं.

शरद गोगटे – थोडक्यात म्हणजे तुमची व्यावसायीक प्रकाशक म्हणून जी प्रतिमा आहे ती महत्त्वाची आहे. यातले महत्त्वाचे घटक कोणते?
सुनील मेहता – त्या व्यवसायातली गुणवत्ता महत्त्वाची आहे. प्रकाशन व्यावसायातली तुमची बांधणी मजबूत हवी. हा व्यवसाय इतर व्यवसायांसारखा नाही. कुठेही जाहिरात करा. तुमची पुस्तके विकली जातील असं नाही. त्याला काही चॅनल्स आहे त्यानुसार तुम्ही जाणं, दुर्गमभागापर्यंत तुमची पुस्तवंâ पोचविणं, पोचती करणं हे महत्त्वाचं आहे. त्याची साखळी आमच्याकडे असल्यामुळे आम्ही लेखकांना समाधान दे शकत आहोत.

शरद गोगटे – थोडक्यात व्यवहारातली पारदर्शकता. तुमची विक्री व्यवस्था आणि एकुंदर व्यवसायातली वागण्याची पद्धत यामुळे तुमच्याकडे लेखक आले. पण याशिवाय तुम्ही कुठे कमी पडताय असं तुम्हाला वाटतं का?
सुनील मेहता – मला असं वाटतं आमच्या पुस्तकाची गती कमी पडत आहे. या पलिकडे आता तरी मला काही जाणवत नाही; पण काही त्रुटी नक्कीच असतील. संपादक पुरेसे नाहीत. प्रुफरिडरची संख्या तशी कमी आहे. यामुळे आमची पुस्तके येण्याचा वेग कमी पडत आहे. काही अडचणी बॅकऑफिसमध्ये असलेल्या त्रुटीमुळे ही येऊ शकतात. त्या दूर करता आल्यास विक्रीव्यवस्थेसकट प्रकाशित पुस्तकात वाढहोण्यास मदत होईल.

शरद गोगटे – व्यवस्थापनाबाबत तुमचे मत काय?
सुनील मेहता – आत्ता तरी मी त्याबाबत समाधानी आहे; पण मला असे वाटते, व्यावसायिक दृष्टिकोनातून पाहता इथे खूप काम करण्यासारखे आहे. कारण परदेशी विंâवा दिल्लीतले जरी प्रकाशक बघितले तरी त्यांच्याकडे जे व्यावसायिक कौशल्य किंवा व्यवस्थापन आहे. ते पाहिले म्हणजे आपण खूप कमी पडतो असं वाटतं. कदाचित या व्यवसायात शिकलेल्या व्यक्ती मिळत नाहीत. तुम्हाला ती तयार करायला लागते. त्याला वेळ देण्यासाठी जो वेळ तुमच्याकडे पाहिजे तो वेळ कमी मिळतो म्हणून यात त्रुटी असू शकतील. अखिल माझा मुलगा व्यवसायात आल्यानंतर कदाचित या त्रुटी दूर होतील. याची मला खात्री आहे.


शरद गोगटे – तुमची वितरण व्यवस्था अनेक लोकांपर्यंत पुस्तके पोचविण्याची ताकद याची काय अंग आहेत. ती कुठल्या प्रकारे तुम्ही पुस्तके लोकांपर्यंत पोचविता?
सुनील मेहता – जाहिराती, बुक सेलरकडे ब्रोशर्स, कव्हर्स, ग्रंथालयांना माहिती पुस्तिका जाणे, पोस्टर्स जाणे. प्रत्येक पुस्तक विक्रेत्याची व्यक्तिश: संबंध असणे. गावोगावी जे लहान पुस्तक विव्रेâते आहेत त्यांना प्रोत्साहीत करणं. या सगळ्या गोष्टी आमच्या व्यावसायिक भागात मोडतात. त्या मी तर करतोच पण कर्मचारी वर्गाला हे सारे समजून सांगितल्यामुळे एक स्नेहबंध निर्माण होतो. हाऊस मॅगेझिन, मेहता मराठी ग्रंथजगत यामुळे १०-२०हजार घरात आम्ही पोचत आहोत. त्यामुळे ही विक्री वाढत आहे. त्यामुळे आम्ही लोकांना नवीन पुस्तकांची माहिती पुरवित असतो. साहित्यिक घडामोडी, बातम्या हे सर्व या अंकात असते. थोडक्यात पण वाचनीय अंक केलेला असतो.

शरद गोगटे – प्रादेशिक भाषेतील प्रकाशकांची अडचण म्हणजे गावोगाव चांगले पुस्तक विव्रेâते नाहीत. ह्या दृष्टीने तुमची काही योजना आहे काय?
सुनील मेहता – मेहता मराठी ग्रंथजगतमधून नवीन पुस्तकांचे परिचय देत असतो. यातून ती पुस्तके वाचली आणि घेतली गेलीच पाहिजेत. असं जे वातावरण गं्रथ जगतमधून निर्माण केलेलं आहे. त्यामुळे वाचक इथपर्यंत येतो. वाचकांना आपण चांगली पुस्तके देतो आहोत ही भावना निर्माण होते. गावोगावी पुस्तकांची दुकाने असणे महत्त्वाचे वाटते. कोल्हापूरात वर्ड पॉवर या नावाचं पुस्तकांचं दुकान यात पुस्तकापासून स्टेशनरीपर्यंत, टॉईज सीडी असं एक बुक शॉप चालू करत आहोत त्याची चेन शॉप बेळगाव, सातारा, कराड येथे सुरू करण्याचा आमचा विचार आहे. कदाचित या वर्षभरात तो दिसून येईल. 

शरद गोगटे – चेन शॉपला लागणारी मॅन पॉवरचे काय ?
सुनील मेहता – त्यासाठी कुशल लोक असणे हे गरजेचे आहे. त्यातल्या व्यावसायिक गुणवत्ता आणि व्यवस्थापन कौशल्याचा भाग महत्त्वाचा आहे. त्यासाठी विचार करून व्यवस्थापन कौशल्य असलेल्या माणसाच्या जीवावर ते चालवायचा विचार करतोय. त्यांना ट्रेनिंग दिले आहे तसा कर्मचारी वर्ग शोधलाय कॉर्पोरेट विश्वात जसे क्रॉस वल्र्ड, लँड मार्कज्यापद्धतीने काम केलं जातं त्याचपद्धतीने काम आपणही शिकायला हवे. त्यासाठीच हा पहिला प्रयत्न आहे.

शरद गोगटे – प्रयोग स्तुत्य आहे; पण क्रॉस वल्र्डमध्येसुद्धा जो प्रत्यक्ष काउंटरवर माणूस असतो त्याला पुष्कळदा पुस्तकांची पाहिजे तशी माहिती नसते. इंटरनॅशनल, मॅनिज आणि डेक्कन अशा जुन्या बुकस्टॉलमध्ये पुस्तकेच नाही तर मार्गदर्शनही मिळत असे त्यादृष्टीने विचार केला आहे काय?
सुनील मेहता – ह्या चेनशॉपमध्ये तुम्ही ती पुस्तके प्रत्यक्ष चाळू शकता. कितीही वेळ बसून वाचू शकता. येणाऱ्या वाचकाला असे वाटले पाहिजे की, मी इथं येवून कधीही कितीही वेळ पुस्तके हाताळू, वाचू शकतो. विकत घेतलेच पाहिजे असे नाही. ह्या प्रयत्नातून एक वाचकवर्ग निर्माण होणार आहे. ज्याला पुस्तके चाळायला आवडतात तो आपोआपच ती नंतर खरेदी करणार आहे. असा आमचा प्रयत्न राहणार आहे. कर्मचार्यांनी प्रत्यक्ष सांगण्यापेक्षा त्या वाचकाने पुस्तकात गुंतून राहणे, वाचणे आणि नंतर ती पुस्तके खरेदी करणे ही प्रक्रिया महत्त्वाची आहे.

शरद गोगटे – चेनशॉपसाठी जसे तुम्ही अशा पद्धतीचे ट्रेनिंग स्टाफला दिले आहे म्हणता. पण तुमच्या प्रकाशन संस्थेतल्या संपादकांना किंवा इतर स्टाफला काही ट्रेनिंग द्यायचा विचार केला आहे काय?
सुनील मेहता – संपादक, प्रुफरिडर यांना ट्रेनिंग द्यायची ही खूप मोठी गरज आहे. प्रादेशिक भाषेत या सगळ्यांचा अभाव सगळीकडेच आहे. त्यांच्यासाठी वर्वâशॉप घेण्याच्या प्रयत्नात आहोत. एखाद्या संस्थेशी टायअप करून हे कोर्सेस सुरू करावेत. जेणे करून या व्यवसायात व्यावसायिकता आहे हे त्या व्यक्तींना समजणे गरजेचे आहे. म्हणून हा प्रयत्न करण्याची आवश्यकता आहे.

शरद गोगटे – असे कोणाशी टायअप करण्याचा विचार आहे?
सुनील मेहता – मराठी प्रकाशक संघातर्फे अशा पद्धतीने वर्कशॉप घेण्यासाठी निश्चितच टायअप करू. विद्यापीठ पातळीवर हा एक कोर्स चालू होईल असाही प्रयत्न आहे. त्यातून संपादक, पु्रफरिडर निर्माण होतील. यातून आपली ही मराठी भाषा टिकुन राहिल.

शरद गोगटे – ह्या अतिशय रंजक अशा गप्पा झाल्या. त्याबद्दल तुमचे मन:पूर्वक, माझ्यातर्फे आणि एनजेपी तर्फे आभार.
सुनील मेहता – मेहता पब्लिशिंग हाऊसच्या वतीने मुलाखत घेतल्याबद्दल मी सुनिल मेहता एनजेपीचे आणि सर्व वाचकांचे आभार मानतो. धन्यवाद.

(शब्दलेखन – श्री. सुभाष इनामदार, पुणे)

Thursday, 18 September 2014

मी एरिक

माझे नाव ‘एरिक’ आहे. सोनेरी चौकट असलेला महत्त्वाचा असा एक कागद सांगतो की, मी एक ‘पॉमेरॅनियन कुत्रा’ आहे. ‘डॉग शो’मध्ये ज्यांनी अनेक बक्षिसे पटकावली आहेत, अशा पूर्वजांचा मी वारसदार आहे. माझे जन्मठिकाण म्हणजे दूरवरचे – ऑस्ट्रेलियातील न्यू साउथ वेल्स खेड्यातील कुत्र्यांची पैदास करणारे फार्म. माझा जन्म १६ डिसेंबर, १९९७ रोजी झाला.

मला वाटले होते की, मी त्या शेकडो एकर जागेत आणि त्या टेकड्या असलेल्या वातावरणात मोठा होत, एक दिवस म्हातारा होईन. मग मी या काँक्रीटच्या जंगलात आणि सिंगापूर नावाच्या राज्यात, माझ्या मूळ जागेपासून हजारो मैल दूर कसा आलो? 

ती माझी ही कथा आहे....

माझ्या आईच्या – इवल्याशा आणि धापा टाकणाऱ्या – शरीराची जराही पर्वा न करता मी व आणखी दोन वळवळणारी, केकाटणारी भावंडे या जगात आलो. आमच्या बिचाऱ्या आईला आम्ही ज्या यातना दिल्या त्याचा सूड म्हणूनच की काय, निसर्गाने आम्हाला अचानक तळपत्या पांढऱ्या उजेडाच्या झोतात फेकले. आमच्या अर्धवट मिटलेल्या डोळ्यांना या अशा उजेडाची सवय नव्हती. विलक्षण सुरक्षित असलेल्या आईच्या गर्भाशयातून आम्हाला अचानक बाहेर फेकले गेले, त्यामुळे घाबरून आमचे केकाटणे वाढलेच. जणू आम्ही व्यक्त केलेला हा निषेध होता! अचानक पुढे काय असेल, त्याबद्दलची कोणतीही सूचना न मिळता आम्हाला त्या सुरक्षित जागेतून या नव्या भीतिदायक जगात टाकण्यात आले होते.

चेहर्यांचा एक अंधूक समुद्र आमच्याभोवती गोळा झाला आणि मग ‘ओहो, पाहा! ती किती छान आहेत, विशेषत: हे एक!’ अशा आरोळ्या आमच्या कानावर आदळू लागल्या. ‘अरे देवा, या मानवी राक्षसांना इतके मोठ्याने बोलावे लागते का?’ माझ्या नवजात, कोवळ्या कानांनी त्याचा निषेध केला. माझ्या शांत जगात अचानक केलेल्या घुसखोरीने चिडून, मी माझ्या फुफ्फुसांत जेवढी मला शक्य होती, तेवढी हवा भरली आणि मोठ्याने किंचाळलो. मग एक घामेजलेला हात अगदी हळुवारपणे माझे कान थोपटण्यासाठी पोहोचला. त्याला चॉकलेटचा आणि कॉण्डी फ्लॉसचा वास येत होता. या साध्याशा कृतीने शरीरभर एक समाधानाचा प्रवाह पसरला.

जणू एक चुंबकीयशक्ती आमच्या दोघांतून वाहात होती आणि माझ्यावर कुणीतरी प्रेम करतोय याची जाणीव होऊन मला आश्वस्त, सुरक्षित वाटू लागले. मला हे त्या वेळी माहीत नव्हते की, आयुष्यभराच्या मानवी प्रेमाचा हा माझा पहिला संपर्क होता. त्यामुळे मला या वाढत्या, गोंधळवून टाकणाऱ्या जगात काहीसे सुरक्षित आणि आरामदायी वाटत होते. मग मी ओळखले की, हे बेढब मोठ्याने बोलणारे राक्षस मला आवडणार आहेत.

माझ्या जीवनातील सुरुवातीचे काहीसे उत्तेजित दिवस जगाची ओळख करून घेण्यात गेले. हे जग तऱ्हेवाईक आवाज, वास आणि दृश्य यांनी गजबजलेले होते. शेतातील माणसे व प्राणी यांचे अनोखे मिश्रण त्यात होते. पहिल्या आठवड्यानंतर मी असे ठरवले की, मनुष्यप्राणी हा जास्त बरा आहे. इतर प्राण्यांचा वेळ स्वत:चे संरक्षण करणे आणि स्वत:ची काळजी घेणे यातच इतका जायचा की, त्यांना इतर प्राण्यांची काळजी घेण्याइतकी फुरसद नसायची. याच्या उलट मनुष्यप्राणी हे आमची काळजी घेताना दिसायचे! जणू त्यांच्या जीवनातील कामाचाच तो एक भाग होता.

अर्थात मग मला कळले की, घेतली जाणारी काळजी तशी फुकाफुकी नव्हती, त्यातही काही हेतू होता...! जेव्हा माझे वय फक्त एक आठवडा – इतके होते, तेव्हा यापैकी गोष्टी मला माहीत नसणे, तसेच लोकांबद्दल आणि जीवनाबद्दल साधा-सरळ दृष्टिकोन असणे, हेही तसे क्षम्य होते! माझ्या दृष्टीने शेत हे माझे घर होते आणि ज्या लोकांच्या ते मालकीचे होते आणि जे ते चालवत होते, ते माझे कुटुंब होते; नंतर मात्र मी फुकट घालवलेल्या वेळेची भरपाई झटकन केली. मला प्रत्येक गोष्टीचा व प्रत्येकाचा संशय येऊ लागला! त्या वेळी माझ्या कुटुंबांत एवढी कुत्री का होती आणि ती वेगवेगळी का दिसत होती, हे मला माहीत नव्हते. मला लांब केस आहेत आणि पावडरच्या पफप्रमाणे मी गोल आहे. सर्व प्रकारचे लोक माझ्याभोवती गर्दी करून ओरडत असतात, ‘ओहो, बघा, तो किती गोड आहे!’ 

शेवटी-शेवटी मला त्या शब्दांबद्दल अगदी वैतागच आला. परंतु तिथे दुसरी अनेक कुत्र्यांची पिल्ले होती – जी अगदी कुरूप होती. त्यांचे मोठाले डोळे बाहेर आल्यासारखे दिसत होते. चेहरा गोल, चपटा आणि त्यावर गाठी असलेला आणि नाकाच्या जागी फक्त दोन भोकंच! तर काही अंगावर अजिबात केस नसलेली, लुकडी आणि थोट्या शेपटीची, पण तरीही लोकांना ती हवी असायची. आमच्या शेजारच्या निराळ्या भागात असलेल्या कुटुंबात अशी केस नसलेली, लुकडी सहा पिल्ले होती. त्यांना शेपूटच नव्हती आणि तरीही लोक त्या भयानक नमुन्यांवर लाळ गाळत कौतुक करताना मी ऐकायचो. ते म्हणत, ‘त्यांचे पाय आणि त्यांच्या शरीराची ठेवण तर पाहा. उत्तम जात आणि त्याची लक्षणे त्यांच्यात आत्तापासून दिसत आहेत.’ मग एक दिवस एक माणूस आला आणि तो त्या सहाही पिल्लांनािं पजऱ्यात घालून घेऊन गेला; नंतर मी त्यांना पुन्हा कधीही पाहिले नाही. त्यांची आई काही रात्री रडली आणि मुसमुसत राहिली; तिला त्या दूध पाजणाऱ्या आयांच्या जागेपासून दूर नेले गेले तरीही अनेकवेळा!

दुसऱ्या एका कुटुंबाने त्यांची ती जागा घेईपर्यंत ती आपल्या पिल्लांना बघण्यासाठी परत यायची. यामुळे खिन्न झालेल्या माझ्या आईने आम्हाला अगदी तिच्या जवळ ठेवायला सुरुवात केली. रात्रीच्या वेळी ती आम्हाला जास्तच घट्ट बिलगून राहायची; जणू काही आम्हालाही कोणीतरी तिच्यापासून दूर नेईल, अशी तिला भीती वाटायची. सुदैवाने आम्हाला त्याची कल्पना नव्हती, पण त्या शेतावरची सर्व परिस्थिती माझ्या आईला माहीत होती असे दिसते.

लोक तिथे सारखे येत असायचे, ते आम्हाला आणि इतर कुत्र्यांच्या पिल्लांना बघण्यासाठी. ‘ही कुत्र्यांच्या पिल्लांची निपज अगदी उत्तम आणि निर्यातीस योग्य आहे.’ अशी बेचैन करणारी संभाषणेही क्वचित कानावर पडायची. नंतर मला कळले की, बिल – तो तगडा, उग्र दिसणारा माणूस या सर्व जागेचा आणि आमचा मालक होता. तो कुत्र्यांची निपज करायचा आणि त्याच्या दृष्टीने आम्ही निव्वळ ‘वस्तू’ होतो. आमचे जन्म घरगुती पाळीव प्राणी म्हणून दूरवरच्या ठिकाणी विकण्यासाठी अगदी काळजीपूर्वक योजलेले असायचे. आम्ही जेवढे अधिक सशक्त व निरोगी तेवढी आमची रवानगी दूर होणार. जरी माझ्या दोन बहिणी होत्या आणि मला काही चाहत्यांचा तुटवडा नव्हता, तरी मला एक खास चाहता होता – तिचे नाव ‘सू’ होते – बिलची आठ वर्षांची मुलगी. तिला आमच्याबरोबर खेळण्याची परवानगी नव्हती, तरी ती खेळायची. प्रत्येक दिवशी – जेव्हा ती चकचकीत पिवळ्या रंगाच्या शाळेची बस तिला सोडून परत जायची तेव्हा ती धावत, तिचे लाल शेपटे उडवत आमच्या जागेकडे यायची आणि जवळ-जवळ एक तास मला गोंजारण्यात घालवायची, माझ्या पोटाला इतक्या गुदगुल्या करायची की, मी अगदी खदखदत लोळण घ्यायचो. तिचे बाकीच्या पिल्लांवरही प्रेम होते, पण मी तिचा जास्त आवडता होतो. 

Tuesday, 16 September 2014

जमिलच्या साहसकथा

परत मोत्यांच्या बेटाकडे

सूर्य मावळतीकडे झुकु लागला होता. साऱ्या मोत्यांच्या बेटावर सूर्याने तांबड्या रंगाची पखरण घातली होती. त्याच वेळी मासा आंतरराष्ट्रीय विमानतळावर एक विमान उतरले.

जमिल खिडकीशेजारच्या आसनावर बसून उत्सुकतेने बाहेर पाहत होता. त्याच्या मनात अनेक विचार घोंघावू लागले. ‘आता ते बेट कसे दिसत असेल? 

एवढ्या मोठ्या कालावधीनंतर मला तिथल्या थोड्याफार खुणा ओळखीच्या वाटतील की नाही? माझे नातेवाईक आणि मित्र मला भेटतील का?’ अशी प्रश्नमालिका त्याला सतावू लागली. जमिलनं खिडकीतून पाहिलं. आकाशात काही ढगांचे ठिपके दिसत होते आणि दूरवर सूर्यास्त होत होता.

‘‘प्रवाशांनी उतरण्यास सज्ज व्हावे,’’ वैमानिकाच्या आवाजाने जमिलच्या विचारांची तार तुटली.

जमिलनं एक दीर्घ सुस्कारा टाकला. त्याला आता कळून चुकले की, काही क्षणातच तो आपल्या मातृभूमीवर पाऊल ठेवणार आहे! त्याने तब्बल एकोणीस वर्षांपूर्वी सोनेरी किल्ली शोधण्यासाठी आपल्या मातृभूमीचा निरोप घेतला होता. 

‘‘सरतेशेवटी घरी आलो; तेही किल्ली घेऊन!’’ शेजारी बसलेली हस्क कुजबुजली. तिला हे सारं अद्भुत वाटत होतं. तिनं त्याच्याकडे पाहून स्मित केलं. एक मोठा श्वास घेतला आणि आपले काळे कुरळे केस बांधू लागली. केस व्यवस्थित सावरल्यानंतर तिनं जमिलच्या मांडीवर हलकेच हात ठेवले. 

‘‘सगळं नीट होईल,’’ जमिलला धीर देत ती म्हणाली. आनंदाने आणि आश्चर्याने तिचे डोळे चमकू लागले. ‘‘तुझा पट्टा घट्ट बांध,’’ ती हसत म्हणाली. त्याने पट्टा घट्ट बांधला. तो फार बोलत नव्हता.

विमान खाली खाली येत धावपट्टीवर उतरले. जमिलच्या जिज्ञासू दृष्टीला विमानातून ओळखीचं असं काहीच दिसलं नव्हतं.  हा विमानतळ समुद्रात खूप दूरवर बनवलेल्या कृत्रिम बेटावर बांधलेला होता. तो राहत असलेल्या बेटापासून खूपच दूर. त्याने त्याचे बेट आठवण्याचा निष्फळ प्रयत्न करून पाहिला.

‘‘सगळं ठीक होईल,’’ विमानातून उतरताना हस्क पुन्हा एकदा म्हणाली.

‘‘जाहीर करण्यासारखं तुमच्याकडे काही आहे?’’ जमिलकडे बघत कस्टम अधिकाऱ्यानं विचारलं.

‘‘नाही.’’ जमिलनं नम्रपणे उत्तर दिलं!

‘‘कृपया, तपासणीसाठी आपली बॅग उघडा,’’ अधिकाऱ्याने मागणी केली. जमिलनं बॅग उघडून दाखविली. बॅगेच्या आतल्या कप्प्यात अर्धवट गुंडाळून ठेवलेल्या वस्तूकडे बोट दाखवत अधिकाऱ्याने विचारले, ‘‘हे काय आहे?’’

‘‘पाशिया राज्याकडून मिळालेले स्मृतिचिन्ह आहे,’’ जमिलने उत्तर दिलं.

‘‘पण हे नक्की काय आहे?’’ अधिकाऱ्याने जोर देऊन विचारले.

‘‘हा एका किल्लीचा भाग आहे... एक प्राचीन वस्तू,’’ जमिलने स्पष्ट केलं.

‘‘अस्सं. तुम्ही जाऊ शकता,’’ अधिकाऱ्याने हातवारे करून सांगितलं. जमिल आणि हस्क आगमन सदनामध्ये आले. तिथे एक मोठा स्वागतपर फलक लावलेला होता –

‘मोत्यांच्या बेटावर आपले सहर्ष स्वागत – जिथे सूर्य कधीच मावळत नाही!’ सदनातून पुढे जाताना जमिलला थोडंसं विचित्र वाटलं. त्याच्याभोवतीचं काहीच त्याच्या परिचयाचं नव्हतं. जिथे तिथे फक्त दुकानं आणि सौंदर्यप्रसाधनांची रेलचेल असलेली बूटिक्स.

‘‘हा विमानतळ समुद्रात बांधलाय?’’ त्याने स्वत:लाच विचारलं.

‘‘होय जमिल, हे एका कृत्रिम बेटावर वसवलंय,’’ हस्कने पुढाकार घेऊन उत्तर दिलं.

‘‘अविश्वसनीय!’’ गोंधळलेला जमिल उद्गारला. दोघं माहिती कक्षाकडे गेले. लाल-पांढNया पोशाखातील तरुणीने हसून त्यांचं स्वागत केलं. ‘‘आमच्या समृद्ध भूमीवर – मोत्यांच्या बेटावर आपले स्वागत!’’ त्या
तरुणीचं स्मित अजूनही तसंच होतं. ‘‘मी काय मदत करू आपल्याला?’’

‘‘इथून गॅरियोनला कसं जाता येईल?’’ जमिलनं विचारलं. जमिलनं हस्ककडे पाहिलं; जणू तिच्या चेहऱ्यावर त्याच्या प्रश्नाचं उत्तर लिहिलंय. हस्क हसली. माहिती कक्षातील तरुणीने स्पष्ट केलं, ‘‘जुनं गॅरियोन जय शहरात आहे. जय शहर ‘वैभवशाली मासा’ बेटावर म्हणजे मुख्य बेटावर आहे.

नवीन गॅरियोन हे इथून खूप दूर असलेल्या न्यूृ-फाउंड-लँडला (नवीनच सापडलेल्या परत मोत्यांच्या बेटाकडे भूमीवर) आहे.’’

‘‘माझा जरा गोंधळ होतोय,’’ जमिलनं कबूल केलं.

‘‘आपल्यासारख्या प्रवाशांसाठी नवीन गॅरियोन हे योग्य स्थळ नाही. पर्वतापलीकडची ती एक विशिष्ट वस्ती आहे; पण जुनं गॅरियोन मात्र आपल्यासाठी अगदी योग्य आहे. नवीन गॅरियोनच्या तुलनेत तेच अधिक गजबजलेलं आहे. तिथे पाहण्यासारख्या आणि ऐकण्यासारख्या बऱ्याच गोष्टी आहेत. डिस्को आहेत; दुकानं आहेत; हॉटेल्स,

बँका आणि कॅसिनोही आहे. सगळं आहे तिथे!’’

‘‘अच्छा, मग आता जुन्या गॅरियोनमधले जुने रहिवासी कुठे असतात?’’ जमिलने विचारलं.

‘‘दहाएक वर्षांपूर्वीच, त्या सगळ्यांना नवीन गॅरियोनमध्ये स्थलांतरित करण्यात आल. सुधारणा आणि आधुनिकीकरणासाठी जागा हवी होती ना म्हणून!’’ 

‘‘असं आहे तर,’’ जमिलनं मान डोलवत म्हटलं.

‘‘माझा सल्ला असा की, तुम्ही जुन्या गॅरियोनमध्येच जावं. कारण तिथेच सगळी मजा आहे. नवीन गॅरियोनमध्ये पाहण्यासारखं काहीच नाही. आणि हो, कधीकधी तिथे जाणं धोकादायकही ठरू शकतं!’’

‘‘आम्ही तिथे कसं जाऊ शकतो?’’ हस्कनं विचारलं. ‘‘मला खूप मजा करायचीये....’’

‘‘तुम्ही बाहेर जाणाऱ्या पहिल्या दरवाजातून निघून बोटीने जाऊ शकता किंवा समुद्राखालून जाणाऱ्या ट्रेनमधून जाण्यासाठी पहिल्या दरवाजाने बाहेर पडू शकता. हे दोन्ही मार्ग व्हिलााqन्सयाला जातात. तिथून १० क्रमांकाची बस पकडून तुम्ही जय शहरात पोहोचू शकता.’’ मोत्यांच्या बेटाच्या नकाशाकडे पाहत ती तरुणी समजावून
सांगू लागली. 

‘‘म्हणजे समुद्राखालूनही रेल्वे वाहतूक चालते?’’ बावचळलेला जमिल म्हणाला.

‘‘होय, मासा मेट्रो रेल्वे समुद्राखालून विमानतळापासून ग्रँड मासा बेटाकडे दर दहा मिनिटांनी धावते,’’ त्या तरुणीने सांगितलं.

‘‘आश्चर्यच आहे!’’ जमिल त्या नकाशाकडे एकटक पाहत राहिला. त्या तरुणीने ते अचूक टिपून सांगायला सुरुवात केली, ‘‘इथे सात बेटं आहेत. त्यांपैकी दोन आहेत नैसर्गिक; आणि आता आपण ज्यावर आहोत ते मिळून पाच कृत्रिम आहेत.’’

Saturday, 13 September 2014

माझी जीवनयात्रा

माझ्या वडिलांचा प्रात:कालीन फेरफटका

मला आठवतंय तेव्हापासून, माझे वडील जैनुलब्दीन यांचा दिवस पहाटे चार वाजता सुरू होत असे. घरातल्या सर्वांच्या आधी ते उठत असत. पहाट फुटतानाच देवाची प्रार्थना करून, ते आमच्या नारळाच्या बागेत लांबवर पायी फिरायला जात असत. आम्ही ‘रामेश्वरम’मध्ये राहायचो. रामेश्वरम म्हणजे तमिळनाडूत एका बेटावरचं छोटंसं मंदिर- ग्राम होतं. आमचं गाव भारताच्या पूर्व किनारपट्टीवर असल्यामुळे आमच्याकडे सूर्योदय लवकर होतो. आमचं दिवसाचं वेळापत्रक सूर्योदय -सूर्यास्त व सागराच्या लाटांच्या लयीत चालत असे.

सागराची गाज आमच्या आयुष्यात सदैव भरून असायची. पावसाळ्यात खवळलेल्या दिवसांत वादळं, चक्रीवादळं नियमित घुमत असत. आमचं वडिलोपार्जित घर चांगलं प्रशस्त होतं. चुनखडी आणि विटांचं ते घर एकोणिसाव्या शतकात केव्हातरी बांधलं होतं. आमचं घर सुखसोयींनी युक्त वगैरे कधीच नव्हतं, पण घरात प्रेमाची उब मात्र भरपूर होती. माझ्या वडिलांचा नाव-बांधणीचा व्यवसाय होता. शिवाय, आमच्या घरापासून साधारण चार मैल अंतरावर आमची छोटीशी नारळाची बाग होती. माझे वडील भल्या पहाटे त्या बागेपर्यंत फिरायला जात असत. त्यांचा हा अगदी नित्यक्रम होता, त्यात सहसा खंड पडत नसे. आमचं घर ज्या मशीद मार्गावर होतं, त्या भागात मुख्यत्वे मुस्लिमांची छोटी वस्ती होती. आमच्या गावातील सुप्रसिद्ध प्राचीन मंदिरापासून हा भाग जवळच होता. माझे वडील फिरायला बाहेर पडायचे ते गावातल्या अरुंद गल्ल्या पार करत नारळाच्या बागांच्या दिशेने जाणाऱ्या मोकळ्या रस्त्यांच्या दिशेने जायचे आणि अखेर आमच्या जमिनीच्या छोट्याशा तुकड्यावर लावलेल्या नारळाच्या बागेकडे त्यांची पावलं वळायची.

आजही ते त्या शांत वाटांवरून चालत निघाले आहेत... 

दिवसाच्या अनेकविध मागण्या सुरू होण्याच्या कितीतरी आधीच ते फिरायला बाहेर पडले आहेत, असं चित्र डोळ्यांसमोर आणायचा प्रयत्न मी करत असतो. आमचं कुटुंब खूप मोठं असल्यामुळे आमच्या सगळ्यांच्या गरजा भागवण्यासाठी त्यांच्यावर नक्कीच अनेक दडपणं असणार. पण त्या वेळी ते लाटांची गाज तन्मयतेने ऐकत असायचे. त्यांच्यासारखेच उगवत्या सूर्यासोबत उठलेले आणि आवतीभोवती विहार करणारे, भक्ष्याच्या शोधार्थ घिरट्या घालणारे पाणपक्षी पाहात असायचे. चालताना बहुधा ते प्रार्थना म्हणत असायचे किंवा कदाचित प्रात:समयी त्यांच्या प्रसन्न, शांत मनात कुटुंबाचा विचार असावा. त्यांच्या या नित्य दीर्घ फेरफटक्यात त्यांच्या मनात काय चाललेलं असतं, हे मी त्यांना कधी विचारलं नाही... कारण आपल्याला लहानपणी आपल्या वडिलांबद्दल अशा प्रकारे विचार करायला वेळ कुठे असतो? पण मला नेहमी वाटत आलं आहे की, या सकाळच्या फेरफटक्याने त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात काहीतरी भर नक्कीच पडली होती... एक असीम शांततेची ही छटा अनोळखी व्यक्तीच्यासुद्धा लक्षात येत असे.

माझ्या वडिलांचं औपचारिक शिक्षण फारसं झालेलं नव्हतं किंवा त्यांना त्यांच्या दीर्घ आयुष्यात फार ऐश्वर्यही कधी लाभलं नाही, पण मला आयुष्यात ज्या अत्यंत सुज्ञ व खरोखर उदार व्यक्ती भेटल्या, त्यामध्ये माझे वडीलही आहेत. आमची मशीद वस्तीच्या केंद्रस्थानी होती. सगळे जण अडीनडीला माझ्या वडिलांकडेच येत असत. त्यांचं ईश्वराशी खरंखुरं नातं आहे, असं लोकांना वाटत असे. मला आठवतंय, मी त्यांच्यासमवेत मशिदीत नमाज पढायला जात असे. ते एकही नमाज चुवूâ देत नसत किंवा तो टाळण्याचा विचारही ते आमच्या मनात येऊ देत नसत. 

नमाजपठण झाल्यानंतर आम्ही बाहेर यायचो तेव्हा बाहेर लोक त्यांची वाट पाहत थांबलेलेच असत... त्यांना माझ्या वडिलांशी बोलायचं असे, आपल्या चिंता-काळज्या सांगायच्या असत. या सर्व स्त्री-पुरुषांना त्यांच्यात काय दिसत असेल? ते कुणी प्रवचनकार नव्हते की शिक्षक! स्वत:ची श्रद्धा व आपल्या धर्माच्या तत्त्वांनुसार जगणारी ती एक व्यक्ती होती. मग ते या लोकांना काय देत होते? आता मला असं वाटतं की, त्यांच्या नुसत्या असण्यानेच हे लोक शांत होत असत आणि त्यांच्या मनात आशेचा किरण जागत असे. माझे वडील या लोकांसाठी प्रार्थना करत असत. बरेच लोक त्यांच्यासमोर पाण्याने भरलेला कुंडा धरत असत. माझे वडील त्या कुंड्यात बोटं बुडवून प्रार्थना करत असत. मग ते पाणी आजारी माणसाला द्यायला नेलं जात असे. पुढे यांपैकी बरेच लोक आमच्या घरी येऊन त्यांच्या जिवलग व्यक्तीला बरं वाटल्याबद्दल माझ्या वडिलांना धन्यवाद देत असत.

Friday, 12 September 2014

चेहरा हरवलेलं गाव

भानुदास परमानंद 
कोणत्याही समाजाला चेहरा नसतोच, असते ती फक्त एक भावना आणि त्याच भावनेतुन समाजासमोर जे व्यक्त केलेला विचार असतात, त्यालाच आपण त्या समाजाचा प्रतिकात्मक चेहरा समजत असतो. अगदी अश्मयुगातील गोष्टींचा विचार केला तर त्यावेळची माणसं देखील कळपानेच राहायची कारण काहिही असो, म्हणजे जंगलीप्राण्यांपासुन स्वत:चा बचाव करण्यासाठी वा आबालवॄध्दांच्या संरक्षणासाठी पण ते देखील समुहानेच राहत आजजंगलात राहणारा अदिमानव जंगलातुनबाहेर आला, बाहेर येताना परिवर्तनाचं झुल त्याने अंगावर चढवलं, तो परिवर्तनाला कंटाळला नाही तर आपलसं म्हणून स्वीकारलं परिवर्तन करता करता त्याला दुसऱ्यावर शासन करण्यची बुध्दी (दुर्बुध्दी) सुचली आणि यातुनच संघर्षाची बिजे पेरली गेली एकमेकांच्या ताब्यातील प्रदेश जिंकण्यासाठीदोन टोळयामध्ये युध्दे होऊ लागली. आपलं वर्चस्व सिध्द् करण्यासाठी माणूस पराकोटीला जावू लागला, आणि यातुन द्वेषाचे विषाणू हवेत फिरू लागले. एकोप्यात राहणाऱ्या लोकांना त्यांचा प्रादुर्भाव होऊ लागला. जिवाला जिव देणारे सवंगडी आज या वॄत्तीचे (द्वेषाचे) बळी पडले व एकमेकांच्या उरावर बसुन जिव घेण्यास आतुर झाले. वैचारिक पातळीवरील युद्धे आता शक्ती प्रदर्शनापर्यंत आणि यातुन आपण आता भुकंप केंद्राजवळ आलोययाची जाणिव काहिंना होऊ लागली.


कोहिंडे गाव तसं सर्वसाधारण असणारं खेड, बैलगाडीचा मातीचा रस्ता, कौलारू घरं, घराच्या बाजुला असणारे पाळीव प्राण्यांनचे गोठे (गाय, बैल, म्हैस. इ. बांधण्याची जागा) बैलांच्या साहाय्यानेच शेती करण्याचा प्रघात गावातील जत्रा, उरूस, सणसूद अगदी पारंपारिक पध्दतीने करण्याची पध्दत, भजन, पुजन, किर्तन यामुळे या गावाला एकजुटीचा आणि आध्यात्मीकतेचा असा एक चेहरा होता. भले तर देव कासेची लंगोटी, नाठाळाच्या माथीहाणू काठी या उक्तीप्रमाणे चालणारं हे गावं म्हणून पंचक्रोषीत प्रसिध्द होतं. गाव तसं तीन विभागात विभागलंगेललं होतं (रौंधळवाडी, नदीच्या पलिकडील कानिफनाथ वस्ती व गावठाण). एकमेकांत असणारी धुसमूस कधी कधी चव्हाटयावर येतं होती तरीही ती विकोपाला कधी गेली नाही याचं कारण म्हणजे ‘आगीत तेल ओतणार्यांपेक्षा पाण्याने आग विझवणार्यांची संख्या जास्तच होती.


आतुन तीन विभागात विभागलं गेलेलं गाव बाहेरच्यांनी काही केल्यास एका मुठीप्रमाणे एकत्रीत येऊन समोरच्यांवर प्रहारकरत असे त्यामुळे या गावाच्या नादी कोणीही लागण म्हणजे स्वत:चेच दात आपल्या घशात घालण्यासारखं आहे असं मानून पंचक्रोषीतील लोकं या गावाला वचकुन होती. असा हया गावाचा पारंपारिक आणि आध्यात्मिक वारसा असलेला चेहरा खर्रकन उतरला(फाटला) तो यावर्षीच्या ‘सरपंचकिच्या निवडणूकीत’. सरपंचकीची निवडणूक तशी गावाला नविन नव्हती, पण या वेळेस प्रत्येकानेच त्याला अहंकाराची केल्याने, त्यात नको तेवढया आहुत्या पडल्या होत्या. आजपर्यंतची निवडणूक म्हणजे गावातील ठराविक लोकांनी (सामाजिक संदर्भ असणारे,घरातील कोणत्याही कामाचे नसलेले) पंचायतीला उभं राहायचं आणि निवडूण यायचं वकोणाला सर्वांनी होकार द्यायचा म्हणजे तो ‘सरपंच’ झाला. मग सरपंचाची कामं काय? त्याने गावाचा काय आणि कसा विकास करायचा? असे प्रश्न पुढील पाच वर्षात ना कोणी त्याला विचारावेत ना त्याने त्याचा विचार करावा. आली एखादी सरकारी योजना तर त्याने ती राबवावी अन्यथा गप्प पणे आपले व्यवहार (शेती करावी, आपला दुध व्यवसाय करावा) करावेत.

‘सरपंच’ म्हणजे संध्याकाळी दारू पिऊन येणाऱ्यांसाठी ‘शिव्या’ देऊन आपला राग व्यक्त करण्यासाठीच आहे असा अर्थ घेऊन त्याला शिव्या द्याव्यात व त्यानेही त्या गप्पपणे ऐकून घ्याव्यात. मग त्या शिव्या कशासाठीहीअसो, माझी गाय गाभण राहत नाही, दुसऱ्याच्या शेळीला दोन दोन तीन तीन बकरं होतात माझीला एकच का? माझा बैल ऐन पाथत बसतो अश्या कितीतरी फालतू कारणांसाठी या सरपंचाने शिव्या खाल्ल्या असतील पण परतीची शिवी अथवा त्याला त्याचा जाब विचारण्याच्याही भानगडी तो कधी पडला नाही. अशी थोडी थिडकी नाही तर त्याने या गावाचा गावगाडा 20 वर्षे समर्थपणे सांभाळला. म्हणतातना ‘परिवर्तन हा निसर्गाचा नियम आहे’. परिवर्तनाची लाट 10 वर्षापुर्वी गावात आली. गावातील तरूणांनी यावेळेस सरपंचच्या पदाकरिता एखादा सुशिक्षितव गावाचा सर्वांगिक विकास करणारा सरपंच हवाय असा जणू हट्टच धरला आणि यातूनच हे द्वेषाचे विषाणूंनी लोकांची मने चावायला(पोखरायला) सुरवात केली.



20 वर्षे गावकीवर सरपंच या पदावर विराजमान असणाऱ्या या सरपंचाला गावाच्या लोकांनी व नव्या विचारसरणीने भुर्इमुगाच्या शेंगेच्या टरफलाप्रमाणे बाजुला काढल अन् आजपर्यंत सांभाळलेलं राज्य दुसऱ्याच्या हातात सहजासहजी देर्इन तो राजकारणी कसला ‘तोडा फोडी करा, मग राज्य करा’ जाताना त्याने सर्वांच्याच मनात अश्याविषाची बिजं कालवली. नविन सरपंच झालेल्या तरूणाने जुन्या सरपंचाच्या विचारांच्या प्रवॄत्तीवर मात करत पुढील 5 वर्षे ते पद नेटाने सांभाळले कशालाही न डगमगता अन् येणाऱ्या संकटांना तोंड देत त्यानेच परिवर्तनाचीमुहुर्तमेढ या गावात रोवली. त्यानंतरची 5 वर्षे अनुसुचीत जातीजमातीचा सरपंच असल्याने प्रत्येकाने आपआपले फक्तपर्याय गावाला दिले.



या 10 वर्षामध्ये पुलाखालून बरंच पाणी वाहून गलं लहाने असणारे मोठे झाले. सामान्य शेतकऱ्यांचा प्रगतीशि शेतकरी झाला. पारंपारीक पिकं सोडून आर्थिक पाठबळमिळून न देणाऱ्या बागा फुलल्या गेल्या. हातात पैसा मिळूलागला आणि माणसांची (रिकामटेकडया) बुध्दी चालू लागली. खिशात पैसा, ढुंगणाखाली वाहन (बार्इक) आल्याने गावाचा विकास हाच आपला ध्यास (मलार्इ खाण्याची आस) या विचारांने वयात आलेल्या तरूणांची डोकी भणभणायला लागली. कोणाचंही नेतॄत्व मान्य नसणारी ही पिढी आपलं नेतॄत्व आणि कर्तॄत्व इतरांवर थोपावायला लागली. कितीही पैसा खर्च करण्याची तयारी, वेळप्रसंगी कोणत्याही थराला जाण्याची तयारी यामुळे तर गावात गट पडू लागले. एकोप्याने नांदणारं गावं गटातटात होऊन त्याची शकले उडू लागली. एकमेकांच्या उरावर बसण्याची प्रत्येकालाच हौस वाटू लागली आणि गावाच्या या आध्यात्मीक चेहऱ्याची मांडणी ठिसूळ व्हायला सुरवात झाली. बेकारांना दिल्या होत्या. यापुढे असंच होणार असेल तर आपल्या मुली गावातील सामान्यांनाच काय पण सदनशीलांनाही द्यायच्या नाहीत अथवा त्यांच्या देखील करायच्या नाहीत असा निर्धारही काहिंनी केला. एकदोघांनी तर या सर्वांतुन दुर राहण्यासाठी ठरलेल्या सोयरिकी मोडल्या. यातुन बाहेर पडण्याचा मार्ग म्हणजे जे जे होर्इल ते तेपहावे व शेवटी जे घडेल त्यालाच सत्य मानून चालावे.



आजपर्यंत निवडणूकीचा प्रचार हा फक्त उमेदवार आणि त्याच्या पाठी असणारे चार पाच टगे कार्यकर्ते (दारू आणि कोंबडीच्या सोर्इसाठी असणारे) असाच असायचा. यावेळेस मात्र घरातलं सरणावर जाणारंमढंसुदधा प्रचाराला निघालं होतं. अंधारात सूसू जायला घाबरणारं शेंबड आमच्या ‘नानाला’ मत द्या म्हणून सांगत होतं. दसरा दिवाळीला माहेराला येणाऱ्या सासुरवाशिणी ऐन उन्हाळ्यात माहेर पणासाठी (घरातील रांधी वाढा आणं उष्टी काढा) आणल्या होत्या, येताना त्यांची चिल्ली-पिल्लीही बरोबर होती, अर्थात घराचा जावर्इ कडक र्इस्त्रीच्या पोषाखात आला होता. आजपर्यंत डोकं हा भाग वापरायचा असतो हे खिजगणतीत नसलेला हा प्राणी आता खुशाल ‘सल्ले’ देत होता. काही दिवसांवर येऊन ठेपलेल्या गावाच्या यात्रे अगोदरच गावाला जत्रेच वातावरण निर्माण झाल होतं. गावाच्या या प्रचाराच्या रणधुमाळीमुळे गावात नव-नविन चेहरे दाखल झाले होते. आजपर्यंत विसर पडलेल्या बहिणी (चुलत-निलत) आत्या, मावश्या (यांचा मतदानाशी काहिही संबंध नव्हता)
यांना आणण्यासाठी भावकीतील दूत निघाले तर काही घेऊनही आले होते. गावात नव्याचं नुसतं पिकंच आलं होतं. 25-25 वर्ष एकमेकींपासून लांब राहिलेल्या मैत्रिणी पाणवठयावर भेटत होत्या, एकमेकींशी भरभरून
बोलत होत्या, पण तुमचा उमेदवार आणि आमचा उमेदवार हा विषय निघाल्यावर एकमेकींना पाण्यात पाहून घरीपरतत होत्या| कोण कोणाच्या बाजुचं आहे हे बाजूवाल्यालाही माहीत नव्हतं. ही जवळकीची माणसं चुलत बहिणीचा मुलगा म्हणजे आपला चुलत भाचा, दुरच्या आत्याचा मुलगा म्हणजे आतेभाऊ आज पहिल्यांदा पहातहोते आणि अश्या ओलखी होत होत्या.


दोन दिवसांवर निवडणूका येऊन ठेपल्या, उघड प्रचार करणं बंद झालं (अचार संहिता) आणि रात्रीला डोळे व पाय फुटले. अंधार पडला की ‘मधमाश्या मोहोळातुन मध गोळा करण्यासाठी जश्या बाहेर पडतात’ तशी माणसं मत गोळा करण्यासाठीबाहेरं पडू लागली. या युध्दाला निघताना घ्यायला लागणारी शस्त्रे प्रत्यकाने बरोबर घेतली. दारूच्या बाटल्या, पैश्याची बंडले हे या लढार्इतील तिर-कमाण होते. गावात दोन आणि चार चाकी वाहनांची नुसती रिघ लागली कोणत्याही आळीत जा 15-20 दोन चाकी तर 4-5 चार चाकी उभ्याच होत्या. गावात ही धुसमुसणारी होळी आता आपल्यात काय-काय घेऊन त्यांची राख रांगोळी करणार हे कोणालाच माहीत नव्हत. जो-तो उंडरलेल्या बैलासारखा एकमेकांकडे नुसता पहात होता. कोणात किती दम आहे हे जरी प्रत्येकाला माहित होतं, तरिही आपण कोणालाच घाबरत नाही हे प्रत्येकजण मनाशी म्हणत होता.



आपल्यापाठी असणाऱ्या लोकांच्या गर्दीला पाहुन प्रत्येक उमेदवार आपल्या विजयाचं मांडे मनाशीच खात होता. अंधारात हात दाबले जात होते, दाबणाऱ्या हातात एखादी दारूची बाटली, पैश्याची गड्डी सरकवली जात होती. देणारा देत होता घेणारा घेत होता.शेवटची रात्र ही भुताची रात्र असते असं म्हणतातन् अगदी तसंच घडतं होतं. पंचक्रेाषीतही निवडणूका होत्या तरिहीआजुबाजुच्या गावाचे डोळे या गावाच्या वाटेला लागले होते. लग्नाचं आवताण (आमंत्रण) विसरलेल्यांना सुध्दा आधल्या रात्री का होर्इना पण वस्तीला या, नाहीच जमलं तर एैन मतदानाच्या दिवशी नुसती धावती भेट द्यायला तरी या, पण याच अशी आमंत्रण गेल्याने, गावाचा रस्ता नुसता जागा झाला होता. प्रत्येकाचा मागे राहिलेला पै-पाहुणा गावात येऊ लागला होता. गांव नुसतं फुललं होतं, आभाळात चांदणं आणि गावात पै-पाहुणं दोघंही मोजता येण्यासारखचं नव्हतं. आलेल्या पै-पाहुण्यांमध्ये सुध्दा सरळ सरळ दोन गट पडले होते. रात्रीचा दिवस करून प्रत्येक उमेदवार आणि त्याचे कार्येकते महार-मागांची घरं, राना-वनात राहणारी ठाकरं वस्ती सारख्या दुर्गम भागात जाऊन त्यांच्या गाठीभेटी घेत होते. अंधारात चिकन बिर्याण्यांनी भरलेली पातेली त्यांच्या घरात सरकवली जात होती. कधी समजावून तर कधी उघड-उघड धमकी दिली जात होती.
अश्या सर्व देवाणघेवाणीत पहाटेचा कोंबडा आरवला व बाहेर पडलेले सैनिक आपआपल्या गोटाकडे परतु लागले. रात्रीचा दिवस करून सर्वांनीच एक सुटकेचा श्वास सोडला होत, या शहरात असलेले मतदारांना आणण्यास गेलल्या गाडया देखील गावच्या वाटेला लागल्या होत्या. आपल्या गाडीतील मतदाराने आपल्यालाच मतदान केलं पाहिजे म्हणून त्यांना लवकर गावात न आणता एकदम मतदानालाच आणायचे असल्याने व मुद्दामहुन उशीर करण्यासाठी गाडया वाटेत येणाऱ्या तिर्थश्रेत्राकडेन् (जशी तुकोबांचा भंडारा डेांगर, देहू, माउलींची समाधी असलेलं आळंदी) वळवल्या होत्या. मुंबर्इ ते कोहिंडे हा जेमतेम 4 - 5 तासांचा रस्ता आज 8-9 तास झाले तरी उरकत नव्हता, कारण वाटेत येणारी अशी ही वळण मोबार्इल वरून गाडीतील प्रतिनीधी आपल्या गावातील प्रतिनीधीशी संपर्क साधून पुढील नियोजन करत होते. काही गाडया देव-दर्शन घेऊन आडमार्गांच्या ढाब्यावर नाष्टापाण्यासाठी थांबल्या होत्या (येथे होणारा खर्चदेखील उमेदवाराच्या खिशातील असल्याने खाण्यास कोणीही कचुरार्इ करत नव्हते). येथुन गाडया हलणार होत्या त्या पुढील आदेश मिळाल्यानंतरच तोपर्यंत टार्इमपास.


सकाळी सुर्योदायाबरोबर आपल्या उमेदवाराचा बुथ लावण्यासाठी कार्यकत्र्यांची आणि पाहुण्यांची तारांबळ चालू झाली. गावात शिरणाऱ्या रस्त्याच्या टोकावरच प्रत्येकाचा बुथ (शामियाना) उभारला जात होता तसेच टेबलाच्या बाजुलाच खान-पान व्यवस्थाही केली जात होती मतदान केंद्रांच्या आतिल प्रतिनिधी हा सर्वात महत्वाचा घटक असल्याने तेथे उमेदवाराचा भाउबंद अथवा निकटवर्तीय देण्यात आला होता त्यांच कारण येवढंच की शेवटच्या क्षणाला देखील एखादं मत फोडता येर्इल तसेच आपलंही मतदान दुसरीकडे जाणार नाही याची खबरदारी घेण्यासाठी.


सकाळी 8 वाजता मतदान सुरू झाल्याची अधिकॄत घोषणा केली. गावातुन क्रांतीवीर बाहेर पडावेत तशी एक-एक फळी मतदान केंद्राकडे सरकू लागली. यातली पहिली आघाडी महिलांची होती, प्रत्येकानेच आपआपल्या भावकीतील स्त्रीयांच मतदान सर्वप्रथम करून घेतलं कारण 10 नंतर पाहुण्यांची आणि बाहेरील मतदारांची वर्दळ वाढणारं तेव्हा घरातील कामासाठी त्या मोकळ्या हव्यात हाच दूर-दॄष्टिकोन होता. शाळेपुधील मोकळया मैदानात पांढऱ्या बगळ्यांच नुसतं पिकं उगवलं होतं. गावात येणऱ्या प्रत्येक वाहन कोणत्या उमेदवाराची असेल यावर सर्वांचच लक्ष होतं. अनोळखी वाहन कुठे जाऊन थांबतंय यावरून तो कोणासाठी आला आहे याची खात्री पटत होती. दोनचाकी वाहनांची तर नुसती रेलचेल चालू होती, रानात राहणाऱ्या मतदाराला आणण्यासाठी गाडया पाठवल्या जात होत्या, रस्ता असेल तर चारचाकी नाहीतर दोनचाकी त्यामुळे आज कोणताही माणूस पायाने चालताना दिसतच नव्हता. मतदाराला घेऊन आलेल्या गाडया आपल्या टेबलापाशी आणून उभ्या केल्या जात होत्या आणि तिथेच मतदाराला त्याच्या नावाची पावती व नेमकं कोणतं बटणं दाबायचं याचं प्रात्यक्षिक दिलं जायचं सोबत चहा-नाष्टा होताच. तेथुन तो मतदार चार-चौघांच्या देखरेखीखाली मतदान केंद्रापर्यंत पोहचवला जात होता, र्इतर उमेदवारांच्या लोकांना त्याच्याशी बोलूही दिलं जात नव्हतं, केंद्राच्या हद्दितुन आतिल प्रतिनिधीत्याच्यावर लक्ष ठेऊनच त्याला आत नेत असे. एवढं संरक्षण यासाठीच की मतदान फुटता कामा नये.

सकाळी 10 नंतर गावात शहरातुन मतदारांना घेऊन निघालेल्या गाडयांनी गावात प्रवेश करायला सुरवात केली. आपला टेबल जिथे असेल तेथेच गाडया उभ्या करत प्रवासातुन कंटाळलेला हा मतदारराजा तेथेच गुळणा करून, तोंड धुवून चहापाणी आणि नाष्टा घेऊन मतदानाला संरक्षण कवचातुन केंद्रापर्यंत जावू लागला. याचाच फायदा करून घेण्यासाठी गावातील काहिंनी तर बुथच्या समोरच चहा, वडापाव, विडी-काढी, थंड पााणी आणि थंडपेयाच्या गाडया चालू केल्या होत्या, वाढती माणसांची वर्दळ आणि प्रत्येकाचा र्इतरांना होणारा पाहुणचाराचा आग्रह त्यामुळेत्यांना मिनिटाभराची पण फुरसत मिळत नव्हती. बिसलेरीच्या बाटल्या व थंडपेयाच्या बाटल्यांचा तर नुसता खचपडला होता. लहान मोठे सर्वच जण या कार्याला झटून लागले होते त्यामुळे गावाला नुसता उत आला होता. आज प्रत्येकानेच ठेवणीतील कपडे काढले होते. काहिंनी खास यासाठी एकसारखा पोषाख शिवून घेतले होते. गावातीलच पण गावात राहत नसलेला सुशिक्षित वर्ग जसे डॉक्टर ,प्रोफेसर, वकिल, सरकारी कर्मचारी, व्यावसायिक या भुमीपुत्रांना गाव पहिल्यांदाच पहात होतं तस त्यांच्यामुळे गावाला शोभा यायला हवी होती पण प्रसंग वेगळा असल्याने कोणीही कोणाशी बोलत नव्हते. एकमेकांचे लंगोटी मित्र पण आज तो आपल्या उमेदवाराचा माणुस नाही म्हणून बोलणं तर बाजुलाच राहिलं पण साधे हायहेलो करून ओळख दाखवायलाही तयार नव्हते. 
दुपारी 3 च्या ठोक्याला निवडणुक अधिकाऱ्याने कोण कोणत्या मतदार संघातुन किती मतदान झालंय व किती बाकी राहिलयं, याचा अकडा येऊन सांगितला आणि पुन्हा धावपळीला सुरवात झाली. दुपारच्या उन्हाने आणि जेवणाने ढेपाळलेली मंडळींनी राहिलेल्या मतदारांचा शोध मतदार याद्यातुन घेतला व नव्या जोमाने राहिलेल्या मतदारांना आणण्यास हे टोळभैरव बाहेर पडले. आजारी व्यक्तिंना त्यांच्या घरातुन चलुन आणले जात होते. म्हताऱ्या कोताऱ्या यांना पाठखुळीशी घालून मतदान केन्द्रात नेऊन त्यांच्या वतीने मतदान केले जात होते. मतदानापासुन आपल्यार्इकडचा कोणीही वंचित राहणार नाही याची प्रत्येकजण काळजी घेत होता.


एक मतदान जरी चुकले तर न सांगावा की तेच मतदान आपल्याला भारी पडेल म्हणून प्रत्येक उमेदवार ही दक्षता घेतली होती. बहुतेक प्रत्येक मतदाराने आपल्या मतदानाचा हक्क बजावला होता आता राहता राहिले फक्त उमेदवार आणि त्यांचे खास पंटर संध्याकाळी चार वाजता अधिकाऱ्याने शेवटचा एक तास शिल्लक असल्याचं सांगितलं, तसे मागे राहिलेले हे निष्ठावान कार्येकर्ते आपल्या उमेदवाराची विजयी पताका झळकवण्यासाठी लवाजम्यासह केंद्रावर येऊन धडकू लागले. आता पर्यंत सुरळीत चालू असलेल्या मतदानाला गालबोट लागण्याच्या शक्यता निर्माण झाली. माजलेल्या बैलासारखा प्रत्येकजण समोरच्याकडे पाहू लागला तसतशी विद्यार्थी शब्दांच्या फुलझडया झडू लागल्या व वातावरण बिघडण्यास सुरवात झाली, तसा पोलिसांनी आपला पवित्रा घेतला आणि मतदान केंद्रावर एका-एका गटाला सोडण्यास सुरवात केली. प्रत्येकालच आनंदाच्या उकळया फुटू लागल्या, विजयाची खात्री देण्यास सुरवात झाली. संध्याकाळी बरोबर पाचला मतदान संपल्याची अधिकॄत घोषणा निवडणूक अधिकाऱ्याने केली, तशी सर्वांनीच ‚वेताळबुवाच्या नावनं चांगभलं अश्या ग्रामदेवतेच्या नावाचाजयघोष केला व आपआपल्या उमेदवाच्या नावाने आरोळ्या ठोकण्यास, ढोल-ताशे बडवण्यास सुरवात केली.


मतदानाच्या पेटया पोलिस बंदोबस्तात सिलबंद करून गावातुन निघून गेल्या तशी ही मंडळी आपआपल्या गडावरपरतू लागली. आलेलं पै-पाहुणे, नातेवार्इक मंडळी शहरातील मतदार यांनी उमेदवाराचे गड नुसते गजबजुन गेले. कार्यकर्ते आपण केलेल्या कार्याची माहिती पाहुणे मंडळींना देऊन लागले. आपण समोरच्याला कसं चकवलं आणित्याचं मतदान आपल्याकडं कसं वळवल याचे किस्से जरा मिठ- मिरची लावून सांगून आपल्या पाठीवर कौतुकाच्या थापा घेऊ लागले. या सर्वांपासून दूर होता तो गावातील बुजुर्गांचा व आध्यात्माची ओढ असणाऱ्या जेष्ठांचा तांडा, या निवडणूकीने जशी ‘भावकी’ जशी जवळ आणली तशी ‘गावकी’ मात्र दुरावल्याची खंत या भाबडया जिवांना पडली होती. गावकीच्या भरल्या ताटाचे हे खरे साक्षिदार होते कारण याच गावकीच्या जोरावर त्यांनी भल्या थोरल्या लढाया खेळल्या हात्या. या निवडणूकीने फक्त माणसचं दुरावली नव्हती तर त्यांची मनंही विखुरली होती. हीच या कलियुगाची नांदी आणि यादवीची सुरवात, अशी ग्वाहीच जणू त्यांच्या मुखावर झळकत होती.



गावात येणारा रस्ता आता गावकुसापासून दूर चालला होता. या दिवसासाठी आलेला प्रत्येकजण आता उलटया पावली परतू लागला होता. येताना संगती आणलेला गरूर येथेच ठेऊन तो स्वताच्या घरटयांकडे धाव घेत होता, काही चांगल्या तर बऱ्याच वार्इट आठवणी उराशी बांधून. कुठं गेला या गावाचा ‘एकजुटीचा’ आणि ‘आध्यात्मिकतेचा’ खरा चेहरा, या सर्व धावपळीत आणि चढाओढीत हा चेहरा हरवला तर नाही ना! हाच विचार आज गावातील प्रत्येक खऱ्या नागरिकाच्या मनात घोळत आहे.

शितल-भानबा (गावकी-भावकीचा एक मतदार)

Tuesday, 9 September 2014

द पार्टनर

ब्राझिलमधील पॅराग्वे या सीमावर्ती भागातलं पोन्टा पोरा हे लहानसं टुमदार शहर. आजही तो भाग 'फ्रन्टिअर’ म्हणून ओळखला जातो. त्यांना तो तिथे सापडला. मध्यभागापर्यंत गर्द झाडीने वेढलेल्या रुआ तिरादेन्तेस या परिसरात विटांनी बांधलेल्या पक्क्या घरात तो राहत होता. घराच्या आसपास तापलेल्या पदपथावर मुलं नेहमीच अनवाणी पायांनी फुटबॉल खेळत असत. आठवडाभर त्याच्यावर पाळत ठेवल्यानंतर त्यांना वेळीअवेळी ये-जा करणाऱ्या मोलकरणीशिवाय तिथं कोणीच आढळलं नाही.

त्यामुळे तो एकटा असावा, असा त्यांनी अंदाज बांधला होता. अगदी ऐशारामात नसला, तरी आरामात, सुखाने तो राहत होता हे दिसून येत होतं. ते आटोपशीर घर कुणा स्थानिक व्यापाNयाचं असावं. त्याच्याकडेही चकचकीत लाल रंगाची १९८३ची फोक्सवॅगनची `बीटल' गाडी होती. याच गाडीतून जात असताना, त्याच्या पाळतीवर असलेल्या त्यांनी त्याचा पहिला फोटो घेतला.

या अगोदर शेवटचा जेव्हा त्यांनी त्याला पाहिला होता, तेव्हा तो जवळजवळ २५० पौंडांचा होता. आता मात्र तो फारच बारीक झाला होता. त्याचे केस आणि कांती अधिकच तरुण वाटत होती. त्याची हनुवटी पसरट व नाक थोडंसं टोकदार वाटत होतं. त्याच्या चेहNयातील हे बदल फारसे जाणवण्यासारखे नसले, तरी अडीच वर्षांपूर्वी रिओमधल्या ज्या सर्जनने हा बदल घडवला होता, त्याला भरपूर पैसे चारून त्यांनी त्याच्याकडून ही माहिती मिळवली होती.  सतत चार वर्षं कसून शोध घेतला, जिकिरीची मेहनत घेतली. शोधण्याचे सर्व मार्ग खुंटले. ओतलेला पैसा अक्षरश: पाण्यासारखा वाहून गेला, तरी हाती काही लागले नाही. मिळालेल्या खबरी फोल ठरल्या.

पण अखेरीस त्यांना तो सापडला. तरीही त्याला पकडण्याची त्यांनी घाई केली नाही, वाट पाहिली. एकदा त्यांना असंही वाटलं की, आपण हेरले गेलो आहोत हे त्याच्या लक्षात येण्यापूर्वीच, किंवा शेजाऱ्यापाजाऱ्याना काही संशय येण्यापूर्वीच, त्याला धरावं, गुंगीचं औषध देऊन बेहोश करून पॅराग्वेमध्ये एका सुरक्षित ठिकाणी डांबून ठेवावं. इतक्या वर्षांच्या शोध मोहिमेनंतर तो सापडला. त्यामुळे लगेचच काहीतरी कारवाई करावी, असा उत्साह त्यांच्यामध्ये सुरुवातीला होता, पण दोन दिवस थांबल्यावर ते स्वस्थ झाले. इथले स्थानिकच आहोत असं दर्शवीत, सावलीमध्ये कुठे चहा पीत, आईस्क्रीम खात एकीकडे त्याच्या घरावर नजर ठेवत, रुआ तिरादेन्तेस रस्त्यावर ते रेंगाळत राहिले. तो असाच बाजारपेठेत गेला असताना ते त्याच्या मागावर राहिले आणि एका औषधाच्या दुकानातून तो बाहेर पडताच, रस्त्याच्या पलीकडून त्यांनी त्याचे फोटो घेतले. एकदा तो फळविक्रेतेयांशी बोलत असताना, त्यांचं बोलणं ऐकण्यासाठी ते थोडे त्याच्या जवळसुद्धा गेले. त्याच्या बोलण्यात अमेरिकन किंवा जर्मन ढब होती, पण तो पोर्तुगीज सफाईने बोलत होता. भराभर खरेदी करून तो लगेच माघारी फिरला, घराच्या आवारात शिरताच त्याने फाटकाला कुलूप घातलं. त्याच्या या लहानशा पेâरफटक्यात त्यांना त्याचे बरेच छान फोटो घेता आले.

जॉिंगग तो पूर्वीपासूनच करत होता; पण शरीर फुग्यासारखं फुगल्यामुळे त्याचं धावण्याचं अंतर मात्र कमी होतं. त्यामुळे आता रोडावलेला असूनही धावतो, याचं त्यांना आश्चर्य वाटलं नाही. बाहेर पडून, गेट व्यवस्थित बंद करून, तो रुआ तिरादेन्तेस रस्त्याच्या कडेने दुडक्या चालीने पळू लागला. रस्ता अगदी सरळ असल्याने पहिल्या मैलाला त्याला नऊ मिनिटं लागली. पुढे घराघरांमधलं अंतर वाढत जाऊन, शहराच्या टोकाला रस्ता रेताड झाला. दुसऱ्या मैलाच्या अध्र्यापर्यंत त्याचा वेग वाढून तो आठ मिनिटांवर आला, त्यामुळे डॅनिलो चांगलाच घामाघूम झाला. ऑक्टोबरची मध्यान्ह वेळ, तापमान जवळजवळ ऐंशी डिग्री होतं. शहराची हद्द संपली तसा त्याचा धावण्याचा वेग वाढला. मध्येच लागणारं छोटसं हॉस्पिटल , चर्च पार करून, तो डोंगराळ भागाकडे, धुळीच्या रस्त्यावरून मैलाला सात मिनिटं वेगाने दौडू लागला.

त्याच्या धावण्याच्या या उपक्रमाला त्यांच्या दृष्टीने एक वेगळंच महत्त्व होतं. त्यामुळे ते खूश होते. डॅनिलो अगदी सहज त्यांच्या हाती लागणार होता. तो नजरेला पडल्याच्या दुसNया दिवशी, पोन्टा पोरा शहराच्या टोकाला असलेलं एक झोपडीवजा घर ओस्मर या ब्राझिलीयन इसमाने भाड्यानं घेतलं आणि लगेच एक पाळत ठेवणारी टोळी तिथे येऊन धडकली. अमेरिकन व ब्राझिलीयन अशा मिश्र जणांची ती टोळी होती; ओस्मर पोर्तुगीजमधून हुकूम सोडत असे, तर गाय इंग्लिशमधून आरडाओरड करत असे. ओस्मरला दोन्ही भाषा अवगत होत्या, त्या टोळीचा तो अधिकृत दुभाषा झाला.

डॅनी बॉय (डॅनिलोचं टोपण नाव), याला पकडण्यासाठी गाय या वॉिंशग्टन मासियाला सुपारी देण्यात आली होती. काही बाबतीत तो फारच कल्पक होता. इतरांच्या तुलनेत हुशार तर होताच, पण तेवढाच तो कुप्रसिद्धही होता. डॅनी बॉयला पकडण्यासाठी केलेल्या एकेक वर्षाच्या कराराची त्याची ही पाचवी वेळ होती. भक्ष्य पकडल्यानंतर बोनसही दिला जाणार होता. डॅनी बॉय मिळत नसल्याने तो खचत मात्र होता. त्याने ते कधी दर्शवलं मात्र नाही.

पस्तीस लाख डॉलर्स आणि चार वर्षं, याचं काय चीज झालं हे दाखवून देण्यासारखं काहीच घडत नव्हतं आणि आज तो सापडला.

Friday, 5 September 2014

चिकन सूप फॉर द सोल इंडियन टीचर्स

शिक्षकाच्या पोतडीतून
दहा वर्षांच्या आनंदी मुलींचा गराडा माझ्याभोवती पडलेला होता.

‘मिस, मी सुद्धा!’

‘प्लीज, माझंही नाव लिहा ना!’

‘बांधवगडला आपल्याला खूप वाघ बघायला मिळतील, नाही?’

‘माझे बाबा म्हणत होते तसं!’

‘वॉव! किती मज्जा येईल. मिस, हॉटेलच्या एकाच खोलीत आम्हा मैत्रिणींना झोपता येईल ना? चालेल ना तसं?’

‘आपण फक्त तपकिरी किंवा मळकट हिरव्या रंगाचे शर्ट घालू या. भडक रंग पाहून वाघ घाबरतील.’

‘एऽऽ, आणि वाघाला पाहून किंचाळू नका. नाही तर तो तुमच्या अंगावरच उडी मारेल.’

मुलींची कल्पनाशक्ती मोकाट सुटली असल्याचं माझ्या लक्षात आलं होतं. त्यांची बालसुलभ उत्सुकता, सळसळता उत्साह पाहून मला हसू आलं. मला त्यांना जवळ घ्यावंसं वाटलं. तेवढ्यात माझं लक्ष त्या मुलीकडे गेलं. ती बारकुडी, ढगळ पोशाख घातलेली छोटी मुलगी मोठ्या आशाळभूतपणानं त्या मुलींकडे पाहात होती.

‘रिनिका, तू पण येणार आहेस ना?’

‘नाही.’

तिच्या त्या तुटक उत्तरानं मी चमकले. तिच्या नकाराचं कारण काय असेल बरं? मी कशी विचारू? पण तिला काही विचारायची माझ्यावर वेळच आली नव्हती. मुलींच्या निरागस, मोकळ्या-ढाकळ्या वृत्तीनं त्यांनी मला सांगितलं, 

``मिस, रिनिका नाही येणार. ती नादार, अनाथ आहे ना?’’ त्या एका शब्दानं सगळाच उलगडा झाला होता. मी आवंढा गिळला. रिनिकाची मान खाली गेली होती. हात थरथरू नयेत, म्हणून तिनं माझं टेबल घट्ट पकडलं होतं. पण ओठांनी दगा दिलाच. ते थरथरू लागले. एक आसू त्या टेबलावर पडलाच.

मी मनाशी काही एक निश्चय केला. तिच्या कमरेभोवती हात घालून तिला जवळ घेतलं. ``मग काय झालं? मिसेस अब्राहम म्हणाल्या की, रिनिका इतकी छान मुलगी आहे की तिला वाघ दाखवायला नेलंच पाहिजे,’’ मी म्हणाले.

‘येऽऽऽ’ मुली आनंदानं चित्कारल्या.

‘मिस, पण या ट्रिपचे पैसे देण्यासाठी मला आई-बाबा नाहीत,’ ती हलक्या, कापNया स्वरात म्हणाली.
‘वेडी कुठची! अगं, तू इतकी चांगली आहेस ना, त्याचंच हे तुला बक्षीस!’

मी कोणालाच न विचारता तिला ही सवलत दिली होती. आमच्या प्रिन्सिपलनी याविषयी कोणतीच आडकाठी आणू नये, अशी मी मनोमन प्रार्थना करत होते.

रिनिकाच्या ओठांवर हसू खेळू लागलं. ती माझ्यावर विसंबून राहिली असेल का? तिनंही काही अपेक्षा ठेवल्या असतील का? तिच्या मैत्रिणींनी तिला मिठीच मारली. मुलींच्या त्या निरागस वर्तनाची मला गंमतच वाटली. क्षणात निष्ठुर; तर दुसऱ्याच क्षणी गळ्यात गळा!

‘चला, निघा बरं सगळ्या! मेट्रनजवळ ही यादी द्या. त्या तुम्हाला तुमची बॅग भरायला मदत करतील,’ मी म्हणाले.

केसांच्या पोनी टेल्स उडवत, उड्या मारत जाणाऱ्या रिनिकाकडे मी पाहात होते.

‘रेहाना, अगदी योग्य तेच केलंस बरं! अगं वेडाबाई आणि आता तुला रडायला काय झालं?’

मला तर आमच्या प्रिाqन्सपलबार्इंना मिठीच मारावी असं वाटत होतं. पण एका शिक्षिकेनं असं काही करणं योग्य दिसलं नसतं आणि ते देखील तिच्या भर ऑफिसमध्येच? छे! काहीतरीच काय! 􀂄

- रेहाना अली
From a Teacher's Desk


Thursday, 4 September 2014

द लॉस्ट सिम्बॉल

उपोद्घात

`हाउस ऑफ टेम्पल'ची वास्तू पवित्र मानलेली होती.

पंथाच्या लोकांचे ईश्वराला उद्देशून केले जाणारे विधी तिथे केले जायचे. पंथाची सर्व गंभीर कृत्ये तिथेच उरकली जायची. त्यांच्या मते ती साधी वास्तू नव्हती, तर देवाकडे जाण्यासाठी, देवाला काही देण्यासाठी, ते एक प्रवेशद्वार होते. त्या जागेला ते `हाउस ऑफ टेम्पल' म्हणत.

हाउस ऑफ टेम्पल

रात्रीचे ८ वाजून, ३३ मिनिटे

कसे मरावे किंवा मृत्यूला कसे कवटाळावे, यातच सारे रहस्य भरलेले असते. पृथ्वीवर मानवाचा जन्म झाला तेव्हापासून कसे मरावे, याचे गुपित जन्माला आले.

त्या पवित्र जागेत एक दीक्षार्थी उभा होता. त्याला पंथाची ‘खास दीक्षा’ हवी होती. दीक्षा देण्याचा विधी चालू झाला. त्याच्या हातात एक पात्र दिले गेले. मानवी कवटी कापून त्यापासून ते पात्र बनवले होते. कवटीच्या वाडग्यात लाल रंगाचा द्रव काठोकाठ भरला होता. ते रक्त नव्हते, ती वारुणी होती. 

त्याने खाली वाकून हातातील पात्राकडे पाहिले व स्वत:ला म्हटले – चल, पिऊन टाक. तू आता कशालाही घाबरू नकोस.

युरोपात मध्ययुगीन काळात पाखंडी ठरवल्या गेलेल्या व्यक्तीला वधस्तंभाकडे जसे नेत होते, तीच प्रथा इथे दीक्षा देताना पाळली जात होती. त्या प्रथेनुसार दीक्षार्थी व्यक्तीच्या अंगातील विजारीचा डावा पाय वर गुंडाळलेला होता, तर त्याच्या शर्टाची उजवी बाही तशीच गुंडाळून वर सारली होती. पाखंडी माणसाला विरूप करण्याचा तो एक भाग होता. त्या प्रथेच्या आवरणाखाली तो विधी चालू होता. दीक्षार्थीच्या अंगात एक ढगळ शर्ट होता. त्यातून त्याची फिकट छाती उघडी पडलेली होती. त्याच्या गळ्यात जाडजूड दोरखंडाचा एक फास अडकवलेला होता.

पंथातील सारे भाईबंद त्याचा हा दीक्षाविधी पाहण्यास हजर होते. त्याला `मास्टर'ची दीक्षा दिली जाणार होती.

त्याच्या भोवती जमलेल्या सर्वांनी एक अर्धवर्तुळाकृती कडे केले होते. त्यांनीही प्रथेनुसार या विधीच्या वेळचे कपडे आपल्या अंगात चढवले होते. प्रत्येकाच्या अंगावर मेंढीच्या कातड्याचा एप्रन चढवलेला होता, हातात पांढरे मोजे होते, कमरेला रेशमी पट्टे बांधले होते. प्रत्येकाच्या मानेभोवती ज्या माळा होत्या, त्यांतील रत्नांचे खडे असे चमकायचे की, जणूकाही या अंधूक प्रकाशात ते पिशाचांचे डोळे वाटायचे. जमलेल्या त्या लोकांमधील अनेक जण समाजात फार वरच्या स्थानावर होते. काही जण प्रशासनात उच्चपदस्थ होते. त्यांच्या हातात बरेचसे अधिकार, सत्ता एकवटली होती. जगात त्यांना बरीच मानमान्यता मिळाली होती. परंतु, त्या दीक्षार्थीला हे ठाऊक होते की, इथल्या चार भिंतींमध्ये त्याचा काडीचाही उपयोग नव्हता. सर्व जण एकाच पातळीवरचे समान समजले जायचे. ते सर्व जण एका शपथेने बांधलेले होते. एका गूढ बंधनात ते सर्व जण एकत्र बांधले गेले होते.

त्या सर्वांना दीक्षार्थीने नीट न्याहाळले. बाहेरच्या जगात एकेका क्षेत्रात दिग्गज असलेले, हातात सत्ता एकवटलेले हे सर्व जण एका ठिकाणी एकत्र येतील, हे कोणाच्या स्वप्नातही आले नसते. निदान अशा गूढ जागी ते जमतील, अशी कल्पना नक्कीच कोणी करू शकणार नाही. ती भव्य खोली किंवा ते दालन आता प्राचीन जगातील एक पवित्र अभयस्थान बनले होते. तथापि, सत्य हे अधिक चमत्कारिक होते.

मी व्हाइट हाउसपासून आता केवळ काही अंतरावर आहे. अजून थोडी वाटचाल केली की, तिथे मी स्थानापन्न होईन. त्या भव्य वास्तूचा पत्ता हा वॉिंशग्टन डी.सी. शहरातील १७३३, सिक्स्टीन्थ स्ट्रीट असा होता. खिस्तपूर्व काळातील वास्तुरचनेनुसार तिचे बांधकाम झाले होते. प्राचीन मौसोलूस राजाच्या देवळासारखी... ती वास्तू होती... त्या काळी मृत्यूनंतर जिथे पोहोचवले जाई, अशी ती वास्तू होती. बाहेरच्या मुख्य प्रवेशद्वाराबाहेर १७ टन वजनाचे दोन दगडी ‘स्फिन्क्स’ (अर्धमानव व अर्धिंसह) पहारा देत होते. या वास्तूमध्ये विविध विधी करण्यासाठी वेगवेगळ्या खोल्या होत्या, चेंबर्स होते, हॉल होते. मधल्या मुख्य हॉलच्या दालनाभोवती ह्या रचना पसरलेल्या होत्या. त्या वास्तूत जेवढ्या खोल्या होत्या, त्या प्रत्येक खोलीत एकेक गुपित जतन करून ठेवले आहे, असे त्या दीक्षार्थीला सांगण्यात आले होते. परंतु त्या दीक्षार्थीच्या मते ते कवटीचे पात्र हातात घेऊन तो जे काही करत होता, त्यासारखे सर्वोच्च गुपित दुसरे कोणतेही नव्हते. त्या वास्तूमध्ये एक ग्रंथालय होते, अनेक भक्कम तिजोऱ्या होत्या व एका पोकळ भिंतीत दोन शवे जपून ठेवलेली होती. कुठेही नजर फिरवा, सर्वत्र जणूकाही गुप्त गोष्टींचा, गुपितांचा नुसता बुजबुजाट झाला होता.…………………

पुढील आठवड्यात प्रकाशित होत आहे ………………. 


Tuesday, 2 September 2014

ज्येष्ठागौरी (महालक्ष्मी) माहात्म्य

ज्येष्ठागौरी (महालक्ष्मी) माहात्म्य

भाद्रपद महिन्यातील गणेश उत्सवाबरोबरच भाद्रपद शुद्ध अष्टमीला गौरीचा उत्सव थाटात साजरा होतो. अनुराधा नक्षत्रावर आवाहन केल्या जाणाऱ्या या देवतेस ‘ज्येष्ठागौरी’ अशी संज्ञा आहे. ज्येष्ठा नक्षत्रावर तिचे पूजन केले जाते; तर मूळ नक्षत्रावर तिचे विसर्जन केले जाते. ‘गौरी’ म्हणजे ‘शिवाची अर्धांगिनी’ असली, तरी ती ‘महालक्ष्मीच’ आहे. अभिवृद्धी आणि वैभव प्राप्त व्हावे, हीच या व्रताची फलश्रुती असते.

प्राचीन काळी उन्मत्त दानवांनी देवगणांसह प्रजाजनांना त्राही भगवान करून सोडले. सर्व स्त्रियांनी महालक्ष्मीला प्रार्थना केली की, ‘आमच्या सौभाग्याचे रक्षण कर. कल्याण करून सुख व समृद्धी दे. स्त्रियांच्या आर्त आवाहनाने महालक्ष्मी प्रसन्न झाली. तिने कोलासुरासह अन्य दैत्यांचा संहार करून त्रैलोक्याला दिलासा दिला. 

भाद्रपद शुद्ध पक्षातील ज्येष्ठागौरीच्या आवाहनप्रसंगी दोन गौरी बसविण्याची पद्धत आहे. एक गौरी घरातलीच असते. तीच लक्ष्मी होय. एक लक्ष्मी बाहेरून आणली जाते. तीच ‘ज्येष्ठागौरी’ होय. मुख्य द्वारापासून पूजास्थानापर्यंत रांगोळीची आठ पावले रेखाटली जातात. ज्येष्ठागौरीला प्रत्येक पावलावर
थांबवत – ‘आद्यलक्ष्मी, विद्यालक्ष्मी, सौभाग्यलक्ष्मी, अमृतलक्ष्मी, कामलक्ष्मी, सत्यलक्ष्मी, भोगलक्ष्मी व योगलक्ष्मी’ अशा अष्टलक्ष्मींचे स्मरण करण्यात येते.

कुलाचारानुसार गौरीपूजनाच्या विविध प्रथा-परंपरा-पध्दती आढळतात; मात्र समृद्धी आणि मांगल्याची कामना हीच या आनंददायी उत्सवामागची भावना असते.