Saturday, 6 June 2015

एक ‘उनाड’ दिवस - योगेश शेजवलकर


रोज सकाळी आपण जागे झाल्यावर आपल्याला त्या दिवसाबद्दल, तो दिवस कसा जाणार आहे याबद्दल एक फिलिंगयेतं. म्हणजे काहीवेळा विशेष काही कारण नसतानाही खूप उत्साही, आनंदी वाटतं.. काहीवेळा समोर लख्ख सूर्यप्रकाशाने वातावरण उजळलेलं असतानाही कपाळावर आठ्यांची जळमटं साचतात.. तर कधी फारसं काहीही न जाणवता मागच्या पानावरून पुढे सुरुअसं म्हणत आपल्या उद्योगांना सुरुवात केली जाते.


योगेश शेजवलकर 
अगदी नकळत येणाऱ्या अशा फिलिंगमुळे तो दिवस अनुभवण्याचा आपला एक mind set तयार होतो... प्रत्येक दिवस कालच्यापेक्षा निराळा वाटतो (कदाचित त्यामुळेच रोज सगळं तसचं होऊनसुद्धा रुटीनखूप जास्त कंटाळवाणे होत नाही आणि छोट्यामोठ्या सुट्यांची लोडशेडिंगसोडली तर आयुष्यातली ३५-४० वर्ष नोकरीची गिरणीअव्याहतपणे सुरु राहते.)

पण मागच्या गुरुवारी काहीतरी निराळंच झालं... सकाळी उठल्या-उठल्या त्या दिवसाबद्दल काहीतरी वेगळंच फिलिंग आलं... ते विकेंडला येणाऱ्या फिलिंगसारखं नव्हतं किंवा झकास रजा टाकल्यावर त्या दिवशी सकाळी जसं वाटतं तसंही नव्हतं, काहीतरी वेगळंच वाटत होतं... कदाचित शाळेत असताना मे महिन्याच्या किंवा दिवाळीच्या सुटीच्या पहिल्या दिवशी जसं सॉलिड हुंदडावसंवाटायचं वाटायचं, खूप काही करावसं वाटायचं तसं काहीतरी.

त्याचवेळी डोळ्यासमोर ऑफिस, रोजची धावाधाव, दिवसभरातल्या टीम मिटींग्ज, संध्याकाळचा कॉल हे अक्षरश: फेर धरून नाचत होते, पण आज ऑफिसला जावं असं चुकूनही वाटत नव्हतं. काय करावं? या संभ्रमात मी पडलो. फार विचार करून निर्णय घेतला की तो हमखास चुकतोया माझ्या नेहमीच्या अनुभवाला स्मरून मी झटकन मॅनेजरला फोन करून पर्सनल रिझनचं रामबाण कारण देत ऑफिसचा विषय संपवला.. मोबाईल स्वीच ऑफ केला आणि संध्याकाळपर्येंत येतोअसं सांगून विचारल्या जाणाऱ्या सर्व प्रश्नांना फाट्यावर मारत मी घराबाहेर पळालो. कडक इस्त्रीचे फॉर्मल्स आणि चकचकीत बूट घालून ऑफिसच्या बसची वाट पाहत उभ्या असलेल्या ओळखीच्या कितीतरी जणांना, माझ्या हाफ पँटनी आणि फताडया स्लीपर्सनी जळवत मी गाडी ताणली.

तुफान भटकण्यासाठी आधी पोटाची टाकी फुल करणं गरजेचं होतं. पण काय खावं?’ हा यक्ष प्रश्न होता. म्हणजे पोटोबातृप्त करण्यासाठी श्रीची मिसळ दाबावी... स्वीट होमची इडली चेपावी... वैशालीमध्ये जाऊन चर चर चरावं की आज्ञाधारकपणे अप्पाच्या खिचडीसाठीओळीत उभं राहावं हे ठरवताना जरा गोंधळ होत होता. पण शेवटी अप्पालाशरण जाऊन मी गप् ओळीत उभं राहिलो आणि कशासाठी पोटासाठीम्हणत तुडुंब खिचडी हाणली.

पोट भरल्यावर डोक्यानी जरा विचार करायची तसदी घ्यायला सुरुवात केली आणि लक्षात आलं की कितीतरी दिवसांपासून काही पुस्तकं विकत घ्यायची राहताहेत. आपसूक माझ्या गाडीने टिळक रोडकडे  मोर्चा वळवला. तिकडे जाताना हाफ पँट बदलून फूल पँटमध्ये जावं असा विचारही एकदा मनात आला. पण fashion च्या नावाखाली काहीही खपणाऱ्या कपड्यांच्या तुलनेत माझी हाफ पँट अंगभर(??) असल्याने आणि त्याच्यात खिशात क्रेडीट कार्डनावाचे ब्रह्मास्त्रअसल्याने मला कोठेही बिनधास्त फिरता येईल असा ठाम विश्वास मला वाटत होता...अर्थात तो खराही ठरला.

पुस्तकांच्या दुकानात वेळ कसा केला समजलच नाही. पु.लं, वं.पु, ग.दि.मा, व्यंकटेश माडगुळकर, शंकर पाटील, शांता शेळके, भा.रा, भागवत ह्यांच्या मानदंड असलेल्या कलाकृतींच्या जोडीला प्रकाश आमटे, राजन खान, मधू लिमये, सुधा मूर्ती अशांसारख्या तगड्या लेखकांची उत्तमोतम पुस्तके तिथे होती. त्यामुळे फास्टर फेणे’, ‘एक शून्य आणि मी’, ‘प्रकाशवाटा’, ‘भूलभुलैया’, ‘माणदेशी माणसं’, ‘लवासा’, ‘महाश्वेताअशी विषयांचा प्रचंड विरोधाभास असणारी पुस्तकं घेऊन मी बाहेर पडलो (या सगळ्यात एक चित्रकलेबद्दलचे पुस्तकही मी विकत घेतलं. ते घेताना हे आपण का? आणि कोणासाठी? घेतोय असा प्रश्न सतत पडत होता.. पण बहुतेक थोडी फार माझ्यासारखीच चित्रकलेची स्टाईल(????) असलेल्या कोणाला तरी माणसासारखा माणूस’, ‘प्राण्यासारखा प्राणीकाढायला जमला यानीच भरून येऊन मी ते घेतले असावे).

आता पुढे काय? असा प्रश्न पडायला आणि हनुमंताला करंगळीवर द्रोणागिरी उचलताना ब्लॉकयेईल.. इतका नाटकाचा सेट एका टू व्हीलरवरून नेणारे काही ओळखीचे नाटकवाले कार्यकर्ते दिसायला एकच गाठ पडली. पुरुषोत्तमचे दिवस असल्याने वातावरण तापलेले होतेच. तालमी धडाक्यात सुरु होत्या.. त्यामुळे त्या वातावरणात दुपार मस्त गेली. इतर कॉलेजमध्ये काय सुरु आहे? कोणी कशी फिल्डिंग लावली आहे... कोणाची कोणती बक्षिसे नक्की आहेत.. कोण कोणाचा हिशोब चुकता करणार आहे?.. या वर्षी कोण तोडणार आहे? चोपणार आहे? अशा बऱ्याच माहितीने डेटाबेसअपडेट झाला... खरंतर टवटवीतझाला.

संध्याकाळी टेकडीवर जायचा बेत आधीपासूनच नक्की होताच. त्या प्रमाणे टेकडी झाली... टेकडीवरून विस्तारलेलं शहर पाहताना पूर्वीचं पुणं आता राहिलं नाहीअशी कोणी विचारली नसतानाही प्रतिक्रिया देऊन झाली. रोज नेमाने टेकडीवर येणाऱ्यांना उद्यापासून मी नक्की येणारअसं भक्कम आश्वासन दिलं गेलं आणि त्यावर त्यांनीही कळेलचअसं अर्थपूर्ण हसूनही घेतलं.

मग घरी येताना आज टेकडीवर गेल्यामुळे खूप कॅलरीज बर्नझाल्यात असं सोयीस्कर वाटून सगळ्यांसाठीच भेळेचंपार्सल घेतलं. त्यामुळे माझी ऑफिसला मारलेली दांडी सत्कारणी लागल्याची पावती मला घरातल्या प्रत्येकानी दिली (उगाचच... कोणी मागितली होती?).

म्हणता म्हणता दिवस संपला. पण बागडण्याचा उत्साह किंचितही कमी झाला नव्हता त्यामुळे खूप दिवसांनी बिल्डींगमधल्या माझ्या एके काळच्या मित्रमंडळीना (त्यांची लग्न झाल्यापासून आमचा काळसंपला) गच्चीत गोळा केलं. मंडळी बोलती झाली.. जुने विषय निघाले... जुन्या आठवणी निघाल्या... नेहमीच्या १-२ बकऱ्यांना भरपूर चिडवलं... संसारात पडल्यापासून फॉर्मलझालेली ही मंडळी इन फॉर्मलझाल्याचं पाहून खूप बरं वाटलं. शेवटी दर शनिवारी तरी गच्चीत भेटायचं नक्की (??) करून पांगापांग झाली... इतरांसारखाच मी पण अंथरुणात शिरलो आणि उद्या ऑफिसया नुसत्या कल्पनेचीच भीती वाटून पांघरूण तोंडावरून ओढून घेतलं. पडल्या पडल्या मनात विचार आला की आज आपण नेमकं काय केलं?’

आयुष्यभर चालणाऱ्या घर-ऑफिस-घर या आपल्या कंट्रोलच्या बाहेर गेलेल्या रुटीनमध्ये एखादा दिवस उनाडपणेदांडी मारणं हे तसं अगदी शुल्लक. हे रुटीनफाट्यावर मारून एक दिवस उनाडपणे भटकून तसं मी काही वेगळं, काही एक्स्ट्रॉ ऑर्डिनरी केलं नव्हतं... करणारही नव्हतो.

पण तरीही आजचा हा दिवस म्हणजे खट्याळपणे मुद्दामून रुटीनची खोडी काढल्यासारखा ठरला. रुटीनआपल्यासाठी असतं... आपणरुटीनसाठी नसतो हे जाणवून देण्यासाठी पुरेसा.. आपल्याला नेमका आनंद कशातून मिळतो ह्याची जाणीव करून देणारा आणि आपण आयुष्यभर फक्त महिन्याचा जमाखर्च सांभाळण्यासाठी रुटीनमध्ये अडकणार आहोत का? हा उनाड विचार गंभीरपणे करण्यासाठी भाग पाडणारा...!!


Monday, 1 June 2015

चिंता सोडा सुखाने जगा - डेल कार्नेगी

रूडयार्ड किपलींगसारखी प्रसिद्ध नामवंत व्यक्तीसुद्धा प्रसंगी हे विसरते की, ‘आपले थोडके आयुष्य लहान बनवू नये.’ त्याचा परिणाम काय झाला? त्याचे व त्याच्या मेहुण्याचे कोर्ट-दरबारी चाललेले भांडण इतके ऐतिहासिक ठरले की, काळजीच्या सवयीतून तुमची मोडतोड होण्यापूर्वी... त्यावर एक पुस्तक लिहिले गेले : ‘रूडयार्ड किपिंलग्ज व्हर्मींट फ्यूएड’.

त्याची कथा अशी की, रूडयार्ड किपिंलगचे व्हर्मींटमधील एका मुलीशी लग्न झाले. कॅरोलिन तिचे नाव. ब्रॅटलबोरो येथे त्याने एक सुंदर घर बांधले आणि तेथेच आता पुढील आयुष्य काढायचे या विचाराने तो तेथे स्थायिक झाला. त्याचा मेहुणा निटी बॅलेस्टीयर हा त्याचा अगदी जीवश्च कंठश्च मित्र बनला. दोघेही एकत्र काम करायचे, खेळायचे, मौजमजा करायचे. नंतर किपिंलगने बॅलेस्टीयरकडून काही जमीन विकत घेतली. अर्थात त्यांचा तोंडी करार असा झाला होता की, किपिंलग त्या जमिनीवरील गवत कापून नेण्यास कधीच हरकत घेणार नाही, पण एके दिवशी बॅलेस्टीयरने पाहिले की, त्या विशिष्ट जागेवर किपिंलगने फुलझाडांची लागवड केली होती. तो रागाने बेभान झाला. किपिंलगनेसुद्धा ठोशाला प्रतिठोसा दिला आणि छोट्या कटकटीचे रूपांतर मोठ्या युद्धात झाले. काही दिवसांनी किपिंलग जेव्हा सायकलवरून जात होता त्या वेळी त्याचा मेहुणा घोडागाडी घेऊन रस्ता ओलांडत होता, पण किपिंलगला धक्का लागून तो जोरात पडला आणि जो किपिंलग त्याच्या पुस्तकातून मानसिक संतुलनाबद्दल लिहायचा आणि डोके शांत ठेवण्याबद्दल लिहायचा, त्याच किपिंलगने स्वत:च स्वत:चे मानसिक संतुलन घालवले आणि बॅलेस्टीयरविरुद्ध पकड वॉरंट काढले. 

कोर्टकेस चालली. सगळेच फार सनसनाटी आणि खळबळजनक होते. गावागावांतून वार्ताहर शहरात आले. जगभर बातमी झळकली. मध्यस्थी, तडजोड, मांडवली यांसारखे शब्द बाद झाले. या भांडणामुळे किपिंलगला आणि त्याच्या बायकोला अमेरिकेतील त्यांचे हे सुंदर घर पारखे झाले. सगळा कडवटपणा आणि काळजी कशासाठी, तर केवळ वाळलेल्या गवतासाठी! हा गवताचा भारा उंटाच्या पाठीवरील ओझ्यातील वाढीव गवताच्या काडीसारखाच ठरला!!

सुमारे चोवीस शतकांपूर्वी पेरीकल्स म्हणाला होता : ‘सभ्य गृहस्थांनो, आपण किरकोळ गोष्टींवर जरा जास्तच वेळ घालवतो. होय! हे खरेच आहे.’ डॉ. हॅरी इमरसन नेहमी जी गोष्ट सांगतात, ती वनराजीच्या प्रबळ योद्ध्याची, जिंकलेल्या आणि हरलेल्या युद्धाची कथा ऐका :

कोलोरॅडोच्या डोंगरउतारावरील एका प्रचंड महाकाय भुईसपाट झालेल्या वृक्षाची ही कथा आहे. निसर्गप्रेमी सांगतात की, ते झाड चारशे वर्षांपासून तेथे होते. कोलंबसने जेव्हा अमेरिकेत सॅग सालव्हॅजेरेवर पाय ठेवला तेव्हा त्याचे बीज रुजले होते आणि प्लायमाउथला भाविक जेव्हा स्थायिक झाले तेव्हा ते छोटे रोपटे होते. त्यानंतरच्या काळात चौदा वेळा त्याच्यावर वीज पडून ते कोलमडले. अनेक वादळांना त्या झाडाने यशस्वीपणे तोंड दिले. अत्यंत प्रतिकूल  परिस्थितीतसुद्धा ते परत उभे राहिले, पण शेवटी वाळवीच्या किड्यांच्या मोठ्या सैन्याने त्याच्यावर हल्ला करून त्याला जमीनदोस्त केले. त्या वाळवीच्या किड्यांनी त्या झाडाला पोकळ करून टाकले आणि त्याची आतील शक्ती निष्प्रभ केली. इतक्या दुर्बल किड्यांच्या अव्याहत प्रयत्नांमुळे हे शक्य झाले. ज्या महाकाय वृक्षावर काळाचा कोणताच परिणाम झाला नाही, वीज त्याला मोडू शकली नाही, वादळ नमवू शकले नाही, त्याला ज्या किड्यांना माणूस त्याच्या एका चिमटीने चिरडून टाकून शकतो, अशा शूद्र किड्यांनी संपवले. आपणसुद्धा जंगलातील त्या महाकाय वृक्षाप्रमाणेच आहोत, नाही का? आपणसुद्धा आपल्या जीवनात येणाऱ्या चढ-उतारांना, संकटांना, दु:खद प्रसंगांना मोठ्या हिमतीने तोंड देतो, पण आपल्या हृदयाला काळजीरूपी किड्यांना पोखरण्याची परवानगी देतो! काळजीची वाळवी! ती नाहीशी करणे सहज सोपे असते.

एकदा व्योिंमगमधील टेटॉन राष्ट्रीय उद्यानाला भेट देण्याचा प्रसंग आला. मी राज्याच्या महामार्ग-निरीक्षक असलेल्या चाल्र्स सेफ्रेडबरोबर व इतर काही मित्रांबरोबर होतो. आम्ही रॉकफेलरच्या मालकीच्या जागेला भेट देणार होतो, पण आमच्या गाडीने एक चुकीचे वळण घेतल्यामुळे आम्ही रस्ता चुकलो आणि पहिल्या गाडीपेक्षा एक तास उशिरा पोहोचलो. सेफ्रेडकडे किल्ली होती. त्याने कुंपणाचे गेट उघडले व एवढ्या गरमीत, डासांच्या साम्राज्यात, त्या जंगलात तो एकटा आमची वाट पाहत उभा राहिला. साधुसंतांचासुद्धा संयम तुटला असता असा तो प्रसंग होता, पण तशाही परिाqस्थतीत सेफ्रेडने संयम राखला. आमची वाट पाहत उभे असताना त्याने झाडाची एक फांदी तोडली आणि त्याची सुबक शिट्टी बनवली. आम्ही पोहोचलो तेव्हा तो डासांना शिव्या घालत होता का? तर नाही. मजेत शिट्टी वाजवत होता. मी ती शिट्टी एक अशा माणसाची आठवण म्हणून अजूनही जपून ठेवली आहे की, ज्याला हे माहीत होते की छोट्या छोट्या गोष्टींचा बाऊ करू नये. 

काळजी करण्याची सवय सोडायची असल्यास नियम २ :

क्षुल्लक गोष्टींनी आपण स्वत:ला त्रास करून घेऊ नये. त्या विसरून जाव्यात. 

लक्षात ठेवा, 

‘आयुष्य लहान आहे. त्याला आणखी लहान बनवू नका.’